Có lần một trợ lý kiểm toán trẻ của tôi hoang mang hỏi, đơn vị bảo họ quên không lưu bảng kê người nhận hộ đã trả cho từng người trong tổ, thế có rủi ro gì không anh, tôi bật cười bảo em rằng chẳng ai quên ở đây cả, chỉ là họ có muốn làm hay không mà thôi.
Tôi vẫn hay nghĩ đồng tiền giống một người đi trên nền đất ướt, đi đến đâu cũng để lại dấu chân. Tiền rời khỏi két, rời khỏi tài khoản công ty, thì phải có dấu chân của nó ở đâu đó, một chữ ký, một bảng kê, một dòng sao kê ngân hàng. Dấu chân còn thì người sau lần lại được đường đi của đồng tiền, dấu chân mất thì đồng tiền ấy coi như chưa từng đi đâu cả, dù thật ra nó đã đến tay người nhận.
Cái ý này đến với tôi vào một ngày cuối đợt giãn cách ở Hà Nội, ngồi trong ô tô giữa dòng xe tắc đường mà nghĩ vẩn vơ về chuyện chi lương.
Ai làm kế toán cũng biết lương là khoản chi lớn, đều đặn, tháng nào cũng có, nên lại là khoản người ta dễ làm qua loa nhất. Luật thuế thu nhập doanh nghiệp thì nói rất thẳng, lương đã hạch toán vào chi phí mà thực tế không chi trả hoặc không có chứng từ thanh toán theo quy định thì không được tính vào chi phí được trừ. Nghĩa là quyết toán xong mà không chứng minh được tiền đã đến tay người lao động, khoản đó có thể bị loại ra, thuế bị truy thu, tiền chậm nộp tính thêm.
Trả lương bằng tiền mặt thì dấu chân là chữ ký của từng người. Tổ trưởng nhận thay cả tổ thì phải có bảng kê danh sách, đủ chữ ký từng cá nhân, thiếu cái đó là dấu chân đứt giữa đường. Cán bộ thuế nhìn vào sổ cái chỉ thấy tiền ra khỏi quỹ rồi biến mất. Hôm ấy tôi còn nói thêm với em trợ lý một câu, "nếu không có bằng chứng thì đừng mong thuyết phục được ai", đến giờ tôi vẫn nghĩ thế.
Thật ra chuyện này đâu riêng gì doanh nghiệp. Người về hưu đến điểm chi trả của bảo hiểm xã hội cũng ký nhận từng đồng lương hưu, người cho bạn vay tiền thì chụp lại màn hình giao dịch cất đi, bởi vì ai cũng hiểu hôm nay vui vẻ thì chẳng sao, đến khi có chuyện mới cần đến cái dấu chân ấy.
Tôi từng thử đặt mình vào chỗ những người phải phát ra một khoản tiền gần 200 tỷ đồng. Họ sẽ phải lo đủ thứ, làm sao để không ai nhận hai lần, người đến nhận có đúng diện được nhận không, rồi sau đó tổng hợp số liệu ra sao để báo cáo. Cách đơn giản nhất để trả lời tất cả là một bảng kê danh sách đầy đủ, có chữ ký xác nhận của từng người. Không có danh sách, không có chữ ký, thì chẳng ai dám nói số tiền ấy đã đến đúng người.
Một doanh nghiệp mà các khoản chi không có chứng từ hợp lệ thì cái giá phải trả còn lớn hơn mấy đồng thuế bị loại chi phí, đó là uy tín với cơ quan thuế và với ngân hàng. Bạn làm kế toán, bạn là người giữ cho dấu chân của đồng tiền không bị xóa, việc ấy nghe vặt vãnh mà là cái lương tri của nghề, làm qua loa hôm nay thì vài năm sau quyết toán thuế nó quay lại tìm bạn, nhân quả trong sổ sách rõ ràng lắm.
Tiền đã rời khỏi tay thì dấu của nó phải còn lại ở đâu đó, việc giữ cái dấu ấy là của kế toán.
P/S: Nhiều bạn nghĩ chuyển hết lương qua ngân hàng là xong chuyện. Chuyển khoản thì dấu chân rõ hơn thật, nhưng rủi ro không vì thế mà hết. Khi cơ quan thuế yêu cầu đối chiếu danh sách tài khoản nhận lương với bảng lương đã hạch toán, từng tên người, từng con số phải khớp nhau, lệch một dòng là bạn phải ngồi giải trình.