Lần gần nhất công ty anh/chị đổi cách làm sổ là năm nào? Tôi không hỏi chuyện đổi kế toán. Tôi hỏi chuyện ai ghi gì, ghi vào đâu, bao lâu thì có người nhìn lại, và việc nào do ai giữ. Sách vở gọi chung mấy thứ ấy là hệ thống kế toán, trong bài này tôi gọi là cách làm sổ.
Với công ty in bao bì của anh Minh, cho tới tháng 11 năm nay câu trả lời là chưa lần nào. Bốn năm qua công ty lớn lên nhiều lần, còn cách làm sổ vẫn là của năm 2022. Bài 11 dừng ở đúng chỗ ấy. Bài này kể lại bốn năm của công ty để trả lời hai câu, là vì sao một cách làm sổ từng vừa vặn lại thành chỗ hở về thuế khi công ty lớn lên, và nhìn vào đâu để biết công ty mình đã tới lúc ấy chưa.
Công ty là giả định, con số là tôi đặt ra. Đọc xong anh/chị mang về được một dòng thời gian để vẽ lại cho công ty mình, bảy con số đo sức chịu của cách làm sổ kèm cách lấy từng con số, và tờ đo mà công ty anh Minh đã điền.
Bốn năm, vẫn một cách làm sổ
Năm 2022, xưởng in, kho giấy và văn phòng của công ty nằm chung một nhà. Bàn chị Hà cách máy in mấy bước chân. Xe giấy về thì chị ra ký nhận, khách trả hàng thì chị đứng ngay đó, và trưa nào anh Minh cũng ăn cơm ở xưởng, có chuyện gì với khách là kể luôn. Cả tháng công ty có chừng 40 tờ hóa đơn cả mua lẫn bán, mỗi ngày làm việc chưa tới hai tờ, nên tờ nào chị cũng nhớ.
Cách làm sổ của công ty được dựng trong năm ấy. Công ty dùng một phần mềm kế toán đơn giản, thêm một file Excel theo dõi công nợ để ghi những thứ phần mềm không có chỗ ghi, như hạn trả của từng khách, lịch trả tiền giấy gối đầu, lời hẹn của khách. Hóa đơn tới tay chị Hà theo đường của hàng. Xe giấy về kèm bản in hóa đơn, chị nhận cùng phiếu nhập kho, thiếu tờ nào thì gọi bên bán xin lại. Bản điện tử thì bên bán gửi về hộp thư của anh Minh, người đặt hàng lúc ấy. Cuối năm kho kiểm kê một lần, cũng là lúc sổ của chị được so với sổ kho. Mỗi quý chị gửi sổ sang để anh Nam lập tờ khai, và mỗi năm một lần, lúc lập quyết toán, anh Nam so sổ với cổng hóa đơn điện tử của cơ quan thuế. Tờ phụ lục hợp đồng dịch vụ ghi bốn việc.
Tôi không chê cách làm ấy. Với một công ty 40 hóa đơn mỗi tháng, đơn giản và thủ công lại là lợi thế, vì nó nhanh, rẻ, dễ xoay. Anh Minh hỏi chị Hà một câu là có ngay con số mình cần. Dựng cho công ty 5 người một bộ máy kế toán của công ty 50 người thì chỉ tốn tiền và sinh thêm việc.
Rồi công ty lớn lên.
Đặt mốc đầu cạnh mốc thứ ba thì doanh thu gấp hơn sáu lần, số người gấp hơn bốn lần, còn số hóa đơn gấp mười. Người chủ thường nhìn doanh thu rồi nghĩ việc của kế toán cũng nhiều lên chừng ấy. Thật ra việc của phòng kế toán đi theo số chứng từ. Ở công ty anh Minh, chứng từ tăng nhanh hơn doanh thu, vì khách nhiều lên mà đơn hàng thì nhỏ đi. Hồi năm 2022, mỗi ngày làm việc chị Hà nhận chưa tới hai tờ hóa đơn. Năm 2024 là tám tờ, năm 2026 là hơn mười tám tờ. Số người làm kế toán thì vẫn là một.
Suốt bốn năm ấy, tờ khai vẫn nộp đúng hạn, báo cáo cuối năm vẫn ra, tiền thuế vẫn nộp đủ. Số liệu vẫn chạy, nên không ai thấy có gì phải đổi. Mỗi lần công ty lớn thêm một nấc, thuê thêm kho hay tuyển thêm người bán hàng, anh Minh quyết việc kinh doanh, và không ai hỏi cách làm sổ có theo kịp không.
Ba thứ không lớn theo công ty
Kể như trên thì cách làm sổ năm 2022 có vẻ chỉ gồm một phần mềm, một file Excel và mấy cái nếp. Thật ra nó còn ba thứ không ai viết ra, và chính ba thứ ấy giữ cho sổ đúng. Công ty lớn lên thì ba thứ ấy mất trước, trong khi phần mềm với file Excel vẫn còn nguyên.
Kế toán thấy tận mắt mọi việc
Năm 2022 chị Hà không cần ai báo, vì việc gì cũng xảy ra trước mắt chị. Tới năm 2026, hàng về kho số 2 cách văn phòng cả một quãng đường, khách thì anh Minh và người bán hàng gặp ở ngoài, chuyện trả hàng, giảm giá được chốt qua điện thoại. Chị chỉ còn thấy những gì có giấy tờ tới bàn mình.
Xe giấy 25 tấn trả lại hồi tháng 5 ở Bài 9 đi đúng con đường ấy. Anh Minh chốt qua điện thoại, kho số 2 xuất hàng, và vì không có chuyến hàng nào về nên cũng không có tờ giấy nào tới bàn chị Hà. Ở Bài 10, 3.000 hộp bị một xưởng bánh trả lại cũng phải bốn ngày sau chị mới biết. Không ai quyết bỏ đôi mắt ấy đi. Nó tự mất vào ngày công ty thuê kho thứ hai, và không có gì được đặt vào thay.
Việc nằm trong đầu và lời dặn "như cũ"
Công ty nhỏ thì nhiều việc không phải viết ra. Ai cũng hiểu hóa đơn đi đường nào, tiền thuê kho trả thế nào, anh Nam lo những tờ khai nào. Hiểu ngầm như vậy không sai khi công ty còn nhỏ. Có điều việc đã đổi mà không ai nói lại với ai.
Cho tới cuối tháng 11, bản điện tử của hóa đơn vẫn về hộp thư anh Minh đăng ký năm 2022, dù việc đặt hàng anh đã giao cho người khác và hộp thư ấy anh ít khi mở. Tờ phụ lục dịch vụ bốn năm chưa sửa một chữ. Tháng 10 vừa rồi, anh Minh đưa hợp đồng thuê kho mới cho chị Hà kèm lời dặn gia hạn như cũ. Chị chuyển tiền đúng như tám kỳ trước, trong khi điều 4 của bản mới đã chuyển việc khai và nộp thuế sang cho công ty.
Kế toán làm đúng theo nếp cũ, nhưng việc thì đã khác. Rồi tới lúc bị hỏi vì sao khoản này ghi như vậy, công ty chỉ còn một câu trả lời, là xưa nay vẫn làm thế. Tôi gặp nhiều doanh nghiệp số tổng thì đúng, doanh thu đủ, chi phí đủ, thuế nộp đủ, mà hỏi tới từng hợp đồng, từng khoản tiền thì trong công ty không ai kể lại được trọn vẹn.
Một năm nhìn lại một lần
Kho kiểm kê cuối năm, sổ so với cổng hóa đơn lúc lập quyết toán, công nợ đối chiếu khi làm báo cáo năm. Nhịp ấy hợp với năm 2022, khi cả năm không có mấy chứng từ và kho thì đứng ở cửa văn phòng nhìn vào là thấy. Bốn năm sau nhịp vẫn thế, còn số việc nằm giữa hai lần nhìn lại thì đã khác hẳn.
Lỗi của Bài 9 nằm im được 160 ngày là nhờ nhịp ấy. Tiền giấy trả gối đầu từng khoản tròn, nên công nợ với nhà máy không bao giờ về số không để có người giật mình. Sổ của chị Hà với sổ của thủ kho thì tới cuối năm mới được so, nên 25 tấn giấy có trên sổ mà không có trong kho cũng chưa tới lượt lộ ra. Phải đợi nhà máy giấy gửi biên bản đối chiếu thì con số chênh mới hiện.
Nếu tôi là người đi kiểm tra một công ty lớn nhanh như công ty anh Minh, tôi mở bảng cân đối kế toán trước, rồi hỏi về từng số dư. Khoản khách còn nợ thì doanh thu của nó ghi vào lúc nào, có giấy xác nhận nợ của khách không. Khoản khách trả trước thì hàng đã giao chưa. Hàng thiếu, hàng mất đang treo chờ xử lý thì vì sao thiếu.
Có sổ, có giấy thì mấy câu ấy trả lời được ngay. Còn nếu chỉ một người biết, mà hôm ấy người đó nghỉ, thì trong công ty không ai trả lời thay được. Cơ quan thuế không quan tâm ai làm kế toán của công ty, họ chỉ quan tâm công ty có giải trình được hay không.
Chị Hà không chậm đi
Tới đây dễ có người nghĩ là kế toán không theo kịp công ty. Tôi nghĩ ngược lại. Chị Hà vẫn là người ghi đủ mọi chứng từ tới tay mình, vẫn là người lần ra 324 triệu chênh lệch trong hai ngày. Người vẫn thế, chỉ có việc là nhiều lên.
Tôi thử tính bằng một giả định. Mỗi tờ hóa đơn lấy của chị Hà chừng 8 phút. Với hóa đơn mua vào là kiểm thông tin, so với phiếu nhập kho, nhập vào phần mềm và ghi sang file công nợ. Với hóa đơn bán ra là lập, gửi khách và ghi công nợ. Năm 2022, 40 tờ là hơn 5 giờ một tháng. Năm 2026, 400 tờ là hơn 53 giờ, chừng ba phần mười số giờ làm việc của chị. Phần còn lại dành cho lương của 22 người, bảo hiểm, ngân hàng, quỹ, đòi nợ khách, và gom sổ gửi anh Nam mỗi quý. Muốn có con số của công ty mình, anh/chị nhờ kế toán bấm giờ mười tờ liền nhau.
Với chừng ấy việc, chị vẫn làm xong những việc có hạn. Nhìn từ ngoài thì không thấy gì, lương vẫn ra đúng ngày, tờ khai vẫn nộp. Thứ bị ép mất là giờ để nhìn lại, tức so sổ, đối chiếu, đọc kỹ một tờ hợp đồng mới.
Tôi cũng phải nhận một điều về ba bài vừa rồi. Bài 9 giao chị Hà buổi so sổ đầu tháng. Sang Bài 10, chị có thêm tờ một trang phải gửi trước mỗi cuộc họp. Tới Bài 11, mọi bản hợp đồng có chữ thuế phải qua chị trước khi anh Minh ký. Việc nào cũng đúng, và việc nào cũng đặt lên vai một người đã kín giờ.
Buổi so sổ đầu tiên, ngày 01/12
Sáng thứ Ba 01/12/2026, chị Hà tải danh sách hóa đơn mua vào tháng 11 từ cổng về, được 146 tờ. Sổ lúc ấy mới có 98 tờ, nhập tới hết ngày 20/11. Mười ngày cuối tháng chị dồn cho bảng lương, cho mấy khách tới hạn trả tiền, và cho chính những việc ba bài trước giao, là hóa đơn điều chỉnh cho xưởng bánh, hộp thư kế toán với thư báo gửi 12 nhà cung cấp, soát số trên tờ khai kho số 2, buổi điền bảng phân vai. Một phần ba số hóa đơn mua vào của tháng chưa vào sổ.
Chị không chờ nhập xong mới so. Chị lấy xấp bản in còn chờ nhập, dò từng tờ lên danh sách của cổng. Chừng một giờ thì ra, xấp ấy có 46 tờ, còn hai tờ trên danh sách chị chưa từng thấy. Đó là hai hóa đơn dịch vụ, một tờ sửa máy và một tờ cước xe. Chúng không đi kèm chuyến hàng nào về kho nên không có bản in tới tay chị, bản điện tử thì nằm trong hộp thư cũ của anh Minh, và hai nơi ấy không thuộc 12 nhà cung cấp đã nhận thư báo đổi hộp thư. Trước đây, những tờ kiểu này chị chỉ biết tới khi bên bán gọi đòi tiền. Chị xin anh Minh chuyển tiếp, thêm một dòng vào sổ ghi lỗi và gửi thư báo cho hai nơi kia.
Vậy là buổi so sổ làm đúng việc của nó ngay lần đầu, và vẫn chỉ mất chừng một giờ. Nhưng bước so tổng tiền thuế giữa cổng với sổ thì chưa làm được, vì sổ còn thiếu 48 tờ. Chị nhập xen vào ba ngày, hơn sáu giờ cả thảy, chiều thứ Năm mới xong và so được, số khớp. Một công cụ một giờ như của Bài 9 cần một cuốn sổ đã theo kịp việc. Ở công ty người bạn điều ấy có sẵn, ở công ty anh Minh thì chưa.
Nếu chị Hà nghỉ hai tuần
Còn một phép thử mà anh Minh chưa gặp. Giả sử giữa tháng 1/2027 chị Hà phải nghỉ hai tuần, đúng lúc sắp tới hạn tờ khai quý IV, và không ai chuẩn bị trước. Không ai khác biết xuất hóa đơn bán hàng. File công nợ nằm trong máy chị, cách đọc file thì nằm trong đầu chị. Anh Nam vẫn lập được tờ khai, nhưng phải dựng lại số từ danh sách tải trên cổng, chậm và dễ sót những thứ chỉ sổ của chị mới có. Bốn năm nay, ở công ty anh Minh, kế toán chính là hệ thống. Chị còn đi làm đều thì chưa ai nghĩ tới chuyện này.
Phần lớn người chủ chỉ nhận ra khi công ty bị chạm vào, bởi một cuộc kiểm tra, một yêu cầu giải trình, hay một lần kế toán nghỉ. Công ty anh Minh gặp trường hợp nhẹ nhất, là một tờ biên bản đối chiếu của nhà máy giấy, và cái giá tới giờ mới là vài triệu đồng với mấy ngày công. Sửa vào lúc này rẻ hơn nhiều so với sửa sau một lần nặng hơn.
Chị Hà không tự tuyển thêm người được, không tự đổi được nhịp so sổ với hai kho, cũng không tự sửa được tờ phụ lục. Anh Nam từng đề nghị so sổ với cổng hằng quý, và anh Minh bảo để sau. Cách làm sổ chỉ đổi khi người chủ quyết đổi. Mà muốn anh Minh quyết thì phải có mấy con số đặt trước mặt anh.
Bảy con số đo sức chịu của cách làm sổ
Tôi gom lại thành bảy dòng. Mỗi dòng là một con số anh/chị lấy ra được, không dòng nào phải biết tính thuế. Con số nào chạm ngưỡng ghi trong dòng thì đánh dấu.
Bảng này không cộng điểm, vì bảy dòng không nặng như nhau. Mỗi dấu là một chỗ sổ sách đang đúng nhờ có người cố, còn cách làm sổ thì đã thôi đỡ. Không có dấu nào thì cách làm sổ còn vừa với công ty. Một hai dấu thì anh/chị biết đúng chỗ nào đang căng. Từ bốn dấu trở lên thì cả cuốn sổ đang được giữ bằng sức của một, hai người, họ nghỉ là có chuyện. Riêng dòng năm, chỉ một dấu cũng đáng đưa vào cuộc họp tháng.
Bảy dòng không có chữ thuế nào, nhưng dòng nào cũng dẫn về thuế. Dòng một và dòng hai đo sức tải, là gốc của mấy dòng sau. Sổ vào chậm như dòng ba thì tờ khai lập trên một cuốn sổ chưa đủ, và không còn ngày nào để so lại trước hạn. Người hay file của dòng bốn, dòng năm mà vắng đúng tuần có hạn thì tờ khai trễ, hoặc nộp theo số ước. Khoản treo ở dòng sáu có khi là tiền khách trả trước cho món hàng đã giao mà chưa xuất hóa đơn, có khi là một khoản ứng chưa có chứng từ. Còn sổ với kho lệch nhau như dòng bảy thì giá vốn và số thuế đã khấu trừ lệch theo, như 25 tấn giấy của Bài 9.
Các ngưỡng trong bảng là kinh nghiệm nghề, anh/chị đừng đọc như con số của luật. Tôi không đưa ra được một mức chung kiểu một kế toán gánh tối đa bao nhiêu hóa đơn, vì nó tùy ngành và tùy phần mềm, nên dòng hai so công ty với chính nó ở năm cách làm sổ được dựng hoặc được đổi lần gần nhất. Việc nhiều gấp đôi thì một người giỏi còn tự xoay được, tới gấp ba thì phần bị bỏ luôn là phần nhìn lại. Ở dòng một, nếu kế toán và người giữ kho đưa ra hai con số khác nhau thì cũng đánh dấu. Dòng sáu chỉ bắt những khoản nằm im. Số dư còn chạy mà lệch, như 324 triệu với nhà máy giấy, thì phải nhờ biên bản đối chiếu, tức dòng bốn trong bảng của Bài 9. Công ty không có kho thì bỏ dòng bảy.
Tờ đo của công ty anh Minh
Thứ Sáu 04/12/2026, anh Minh hỏi một con số từ sáng, rồi buổi chiều ngồi với chị Hà điền tờ này.
Sáu trên bảy dòng được đánh dấu. Dòng không đánh dấu là dòng sáu. Chín khoản treo, chưa kể khoản ứng 60 triệu của anh Minh đã nằm trên tờ ghi của cuộc họp, khoản nào chị Hà cũng nói được vì sao, có khoản chị còn nhớ cả ngày khách hẹn trả. Có điều lời giải thích ấy cũng chỉ mình chị nói được.
Ở dòng ba, hóa đơn tháng 11 vào sổ hết ngay ngày 03/12, sớm hơn tháng 10 hơn một tuần, nhưng đó là nhờ buổi so sổ ép. Anh Minh bất ngờ nhất ở dòng bốn. Anh vẫn nghĩ công ty chỉ có một file Excel là file công nợ. Kê ra thì có bốn, thêm bảng lương của chị Hà và hai file nhập xuất của hai thủ kho, mỗi người ghi một kiểu, người khác mở ra không đọc được. Năm việc ở dòng năm là xuất hóa đơn bán hàng, bảng lương và bảo hiểm, lệnh chuyển tiền trả nhà cung cấp và nộp thuế, gom sổ gửi anh Nam, và từ tháng này thêm buổi so sổ. Năm nay chị Hà chưa nghỉ được quá hai ngày liền.
Một buổi chiều để đo công ty mình
Cộng lại là chừng ba giờ công của hai người. Dòng thời gian ở bước 2 cho anh/chị vế so sánh của dòng hai, và chỉ ra năm nào công ty lớn thêm một nấc mà cách làm sổ đứng yên. Số hóa đơn của những năm trước, kế toán tra trong phần mềm kế toán, hoặc xem số thứ tự của tờ hóa đơn bán ra cuối cùng mỗi năm. Không tra được thì ước, vì ngưỡng là gấp ba, không đòi chính xác tới từng tờ.
Đo xong thì đừng đọc tờ đo như bảng điểm của kế toán. Cả bảy dòng đều đo cách công ty tổ chức việc làm sổ, là thứ người chủ quyết. Cũng khoan vội mua hay tuyển gì. Trong lúc chờ, có hai việc không đụng tới cách làm sổ mà nên làm ngay. Một là chép các file Excel ở dòng bốn sang một chỗ thứ hai của công ty, mỗi tuần một lần. Hai là với hai việc có hạn gần nhất ở dòng năm, nhờ người làm chính viết ra nửa trang các bước, để người khác cầm tờ ấy làm theo được.
Tờ đo nên làm lại mỗi khi công ty lớn thêm một nấc, như mở thêm kho hay thêm địa điểm, số hóa đơn mỗi tháng tăng thêm một nửa, có thêm người được quyết việc với khách hay với nhà cung cấp, có một loại giao dịch công ty chưa từng làm, hoặc kế toán báo sắp nghỉ. Không có nấc nào thì mỗi năm đo một lần.
Công ty không có kế toán nội bộ, thuê dịch vụ trọn gói, thì vẫn đo được. Dòng hai đổi thành câu hỏi người làm sổ của công ty mình bên ấy đang giữ sổ của bao nhiêu khách. Ba dòng kế tiếp hỏi y như trên, chỉ là hỏi bên dịch vụ. Còn dòng một, sáu, bảy thì anh/chị tự làm với người đang giữ công nợ, giữ kho của mình.
Cách làm sổ của năm 2022 không sai, chị Hà và anh Nam cũng không kém đi. Công ty lớn lên từng nấc, còn cách làm sổ thì không ai quyết đổi, và ba chỗ hở của tháng 11 đều mọc ra từ khoảng cách ấy. Cách làm sổ không cần phải phức tạp, nhưng phải vừa với cỡ của công ty ở từng giai đoạn. Trước tháng 11, anh Minh coi phòng kế toán là nơi làm ra báo cáo. Sau tờ đo này, anh bắt đầu coi nó là thứ bảo vệ công ty.
Xem xong tờ đo, anh Minh nói ngay một câu mà tôi đoán nhiều anh/chị cũng sẽ nói, là vậy thì đổi phần mềm. Có nên bắt đầu từ phần mềm không, nâng cấp vào lúc nào và làm cái gì trước để công ty không rối thêm, Bài 13 trả lời.