Khoan đổi phần mềm. Đó là câu tôi trả lời anh Minh, người vừa xem xong tờ đo ở cuối Bài 12 và nói ngay là vậy thì đổi phần mềm. Tôi cũng nói câu ấy với anh/chị nào vừa đo công ty mình, thấy bốn năm cái dấu và đang định gọi cho một nơi bán phần mềm kế toán.
Tôi không chê phần mềm. Một công ty hơn 400 hóa đơn mỗi tháng, hai kho, rồi sẽ phải dùng công cụ khá hơn thứ dựng từ hồi 40 hóa đơn. Tôi chỉ bàn chuyện thứ tự, tức cái gì làm trước, cái gì làm sau, và lúc nào mới tới lượt chi tiền.
Bài này viết theo lối hỏi đáp. Tôi gom mười câu người chủ hay hỏi khi tính chuyện nâng cấp hệ thống kế toán, thứ mà từ Bài 12 tôi gọi là cách làm sổ. Mỗi câu tôi trả lời bằng chuyện của công ty anh Minh. Công ty là giả định, con số là tôi đặt ra. Đọc xong anh/chị mang về được một lộ trình năm lớp, cách đọc tờ đo của Bài 12 để biết công ty mình bắt đầu ở lớp nào, hai tờ giấy mẫu của lớp đầu tiên, và mười câu nên hỏi người bán phần mềm.
Phần mềm kho mua tháng 2/2025
Chiều thứ Sáu 04/12/2026, lúc kê tới dòng bốn của tờ đo, anh Minh mới biết hai thủ kho mỗi người đang giữ một file Excel. Anh hỏi sao kho không dùng phần mềm. Chị Hà nói kho thôi nhập từ giữa năm ngoái, và chị tưởng anh biết, vì cần số tồn thì chính anh vẫn gọi thủ kho. Xem hết tờ đo, anh nói vậy thì đổi phần mềm, lần này mua hẳn loại gồm cả kế toán lẫn kho. Chị Hà không cãi. Chị chỉ xin anh sáng thứ Hai ra kho số 1, mở phần mềm cũ ra xem một lần.
Chuyện phần mềm ấy Bài 12 chưa kể, vì tới chiều hôm đó chính anh Minh còn tưởng nó vẫn chạy. Tháng 2/2025, ba tháng sau khi thuê kho số 2, anh thấy hỏi một con số tồn kho ngày càng lâu nên mua một phần mềm quản lý kho, gói hai năm, trả một lần vài chục triệu. Bên bán cài đặt và tập huấn cho hai thủ kho một buổi. Anh Minh giao cho kho rồi quay lại với khách hàng.
Sáng thứ Hai 07/12, anh Minh ra kho số 1 mở phần mềm ấy ra xem, rồi gọi cả thủ kho bên kho số 2 để hỏi vì sao bỏ. Một người nói nhập không kịp, xe về là phải lo bốc xếp. Người kia nói có nhập thì số cũng không khớp với kho bên kia, nên vẫn phải ghi sổ riêng cho chắc, mà đã ghi sổ riêng thì nhập thêm vào máy là làm một việc hai lần.
Tôi không thấy ai trong chuyện này làm sai. Phần mềm chạy đúng như nó được cài. Hai thủ kho chọn cách giữ cho con số của mình đúng. Chị Hà thì chưa từng được hỏi tới, vì phần mềm kho không nối gì với sổ của chị, cuối năm chị vẫn lấy số tồn từ thủ kho như cũ. Phần mềm có con số mà không ai dùng con số ấy, nên nó ngừng lúc nào cũng không ai hay. Mười tám tháng liền, người trả tiền vẫn tưởng kho đang dùng.
Hồi tháng 2/2025 công ty thiếu bốn thứ. Hai kho chưa gọi hàng bằng cùng một mã. Chưa ai định ai nhập và nhập lúc nào. Không ai cần tới con số ấy mỗi tháng. Và không có một cái tên đứng ra lo cả việc. Bên bán giúp được phần kỹ thuật của bảng mã, còn ba thứ sau thì công ty phải tự quyết.
Mười câu sau là những câu anh Minh hỏi chị Hà và anh Nam trong hai tuần ấy, ở cuộc họp tháng chiều thứ Sáu 11/12 và ở một buổi riêng sáng thứ Hai 14/12.
Trước hết là thứ tự
Tờ đo xấu thế thì đổi phần mềm luôn được chưa?
Chưa. Phần mềm chỉ làm nhanh hơn cái cách công ty đang làm. Cách làm còn nằm trong đầu từng người, mỗi kho gọi tên hàng một kiểu, thì phần mềm không có gì để chạy theo, và nó chỉ thêm cho công ty một con số nữa không ai tin.
Tờ đo của công ty anh Minh cũng nói vậy. Dòng năm ghi năm việc có hạn không ai làm thay được chị Hà, mà phần mềm thì không ngồi vào ghế chị được khi chị nghỉ. Còn đưa bốn file Excel của dòng bốn vào một phần mềm khi mã hàng mỗi kho một kiểu thì công ty gặp lại đúng chuyện năm 2025, với giá cao hơn.
Một người bán phần mềm làm nghề kỹ cũng sẽ hỏi anh/chị mấy thứ ấy trước khi báo giá, tức công ty có bao nhiêu mã hàng, ai nhập, số liệu cũ nằm ở đâu, ai sẽ là người họ làm việc cùng. Nơi nào hỏi kỹ như vậy là nơi đáng nghe.
Vậy lúc nào mới là lúc nâng cấp?
Lúc tờ đo đã có dấu mà công ty chưa bị ai hỏi tới, tức chưa có cuộc kiểm tra nào và kế toán chưa xin nghỉ. Phần lớn doanh nghiệp tôi gặp nâng cấp trong lúc vội. Họ chỉ bắt tay vào khi đã có một cuộc kiểm tra, một khoản rủi ro đang treo, hoặc kế toán cũ nghỉ đột ngột. Tới lúc đó thì nâng cấp đã thành chữa cháy, mà chữa cháy trong chuyện thuế thì hiếm khi rẻ, lại càng hiếm khi gọn.
Dấu hiệu sớm nhất là anh/chị thấy mình không còn nắm được việc, dù doanh thu vẫn lên. Hỏi cùng một câu mà mỗi lần nhận một câu trả lời khác. Báo cáo đủ số mà đọc xong vẫn không yên tâm. Quyết việc gì cũng tự hỏi có dính tới thuế không, mà trong công ty không ai trả lời chắc được.
Tờ đo của Bài 12 đổi cảm giác ấy thành con số, nên tôi lấy nó làm mốc. Dòng năm có dấu, tức có việc có hạn mà người làm chính nghỉ thì không ai thay, thì làm lớp đầu tiên ngay trong tháng. Một hai dấu ở các dòng khác thì sửa đúng cái lớp ứng với dấu ấy. Từ ba dấu trở lên thì lập lộ trình đủ các lớp ngay trong quý này. Mấy ngưỡng ấy là kinh nghiệm nghề, anh/chị đừng đọc như con số của luật.
Nâng cấp là phải làm lại từ đầu à, và bắt đầu ở lớp nào?
Không phải làm lại. Không công ty nào chịu nổi việc đổi cùng một lúc cả người, cả cách làm, cả công cụ, trong khi hóa đơn vẫn về mỗi ngày và tờ khai vẫn tới hạn. Muốn công ty không rối thêm thì nâng cấp từng lớp, lớp dưới chạy được rồi mới đặt lớp trên lên.
Tôi chia thành năm lớp, từ dưới lên là viết ra cách làm đang nằm trong đầu, gom dữ liệu về một chỗ và ghi theo một kiểu, đặt nhịp nhìn lại theo tháng theo quý, thêm người hoặc thêm việc cho bên dịch vụ, và trên cùng là phần mềm. Ba lớp dưới là nền. Hai lớp trên mới tốn tiền, nên chỉ chi khi nền đã cho biết công ty thiếu cái gì.
Bắt đầu ở lớp nào thì tờ đo trả lời. Dòng năm có dấu thì bắt đầu ở lớp một, vì việc chưa viết ra thì chưa ai học được để làm thay. File nằm rời mỗi người giữ một cái, như dòng bốn, là việc của lớp hai. Khoản treo không ai nói được vì sao ở dòng sáu, và sổ với kho cả năm mới so một lần ở dòng bảy, thuộc lớp ba. Còn dòng một và dòng ba, tức con số chậm và sổ vào chậm, thì phải hỏi thêm một câu. Chậm vì chứng từ về muộn, file mỗi nơi ghi một kiểu, thì sửa ở lớp hai. Chậm vì một người nhập không xuể, như dòng hai đang đo, thì tới lớp bốn, lớp năm mới gỡ được.
Lớp nào đã có sẵn thì đi qua nhanh, nhưng thứ tự vẫn là từ dưới lên. Công ty anh Minh có dấu ở sáu dòng, trong đó có dòng năm, nên bắt đầu ở lớp một.
Công ty thuê dịch vụ kế toán trọn gói thì cũng năm lớp ấy. Khác ở chỗ lớp một và lớp ba phần lớn do bên dịch vụ viết và làm, còn lớp hai, tức chứng từ của công ty đi đường nào tới tay họ, thì vẫn là việc của người chủ.
Khi bắt tay vào làm
Tháng này làm được gì mà chưa phải chi đồng nào?
Làm được ba việc, là viết ra cách làm, gom file và chứng từ về một chỗ, và hỏi lại phần mềm đang dùng.
Trước khi viết, người chủ trả lời một câu, là sổ sách của công ty mình phục vụ cái gì. Chỉ để tờ khai nộp đúng hạn, hay để mình hỏi là có số, và ai hỏi tới thì công ty kể lại được từng giao dịch. Ở buổi ngày 14/12, anh Minh chọn vế sau, và vế ấy quyết định công ty phải viết những gì.
Lớp một của công ty gồm hai loại giấy. Loại thứ nhất là tờ nửa trang cho từng việc có hạn, do chính người đang làm việc ấy viết. Chị Hà có năm việc ở dòng năm của tờ đo, nên có năm tờ. Tờ nào cũng trả lời sáu câu, là việc gì và hạn ngày nào, lấy số ở đâu, làm theo thứ tự nào, ai xem trước khi gửi đi, lưu ở đâu, ai làm thay và chỗ nào người làm thay không tự làm được. Tôi chép ra đây tờ của việc gom số cho tờ khai thuế GTGT quý.
Tờ ấy toàn việc chị Hà làm quen tay, nên bốn năm nay không ai nghĩ phải viết ra. Thước đo của nó là một người khác cầm tờ giấy làm theo được. Chị viết mỗi tờ chừng 40 phút. Hai tờ đầu, là việc gom số và buổi so sổ với cổng hóa đơn, anh Nam cầm làm thử một lần có chị ngồi cạnh. Viết ít mà ai cũng làm theo thì hơn mười bộ quy trình nằm yên trong máy.
Loại giấy thứ hai là một trang ghi đường đi của chứng từ, tức việc gì xảy ra ngoài phòng kế toán thì ai báo cho kế toán và báo trong bao lâu. Trang ấy của công ty anh Minh có năm dòng.
Bốn trong năm dòng đã có từ mấy tuần trước, nằm rải ở tờ ghi cuộc họp và ở bảng phân vai của Bài 11. Dòng của người bán hàng là mới. Tôi gom về một trang vì lời dặn để rời thì mau mòn. Ngày 23/11, anh Minh dặn hai thủ kho hễ có hàng trả về, xuất trả hay đổi hàng là chụp phiếu gửi chị Hà trong ngày. Kho số 2 lần nào cũng gửi. Kho số 1 có lần gửi, có lần không, vì thủ kho nghĩ chị Hà ngồi cách có mấy bước chân, có gì chị cũng thấy. Lời dặn không ghi ở đâu, không ai xem nó còn chạy không, nên nó tự mòn đi, giống phần mềm kho.
Cách làm trang ấy là một buổi 45 phút, có người chủ, kế toán, thủ kho và một người bán hàng. Người chủ phải ngồi đó, vì kế toán không ra lệnh cho kho và cho người bán hàng được. Xong thì dán một bản ở mỗi kho, và cuộc họp tháng nào cũng hỏi lại một câu, là tháng rồi dòng nào không chạy.
Việc thứ ba là gọi cho nhà cung cấp phần mềm đang dùng, hỏi bản của mình còn chức năng nào chưa bật. Nhiều phần mềm kế toán bây giờ đọc được file hóa đơn điện tử, khỏi gõ tay từng tờ. Chị Hà gọi ngày 08/12 và được biết bản công ty đang dùng có chức năng ấy, hồi mỗi tháng 40 hóa đơn thì không ai cần tới. Hóa đơn dịch vụ, chi phí thì bật lên là dùng được ngay. Hóa đơn giấy, mực thì phải ghép tên hàng của từng nhà cung cấp với mã của công ty một lần, nên chờ bảng mã ở lớp hai. Phần mềm của anh/chị mà không có chức năng ấy thì đó mới là chuyện của lớp năm.
Gom dữ liệu và đặt nhịp nhìn lại, cụ thể là làm gì?
Lớp hai có ba việc. Một là đưa mọi file đang nằm ngoài phần mềm lên một thư mục chung của công ty, có sao lưu và có chia quyền xem, bảng lương thì chỉ người chủ và kế toán mở được. Hai là cho chứng từ về một chỗ, như hộp thư kế toán nhận hóa đơn mà công ty anh Minh lập cuối tháng 11. Ba là một bảng mã chung, để kho, người bán hàng và kế toán gọi cùng một thứ bằng cùng một tên. Hai việc đầu làm được ngay trong tháng, việc thứ ba nặng hơn.
Công ty anh Minh làm bảng mã cho vật tư trước, tức giấy, mực, keo, là những thứ cả hai kho cùng giữ. Thành phẩm in theo đơn thì đi theo số đơn hàng. Khách và nhà cung cấp thì lấy luôn mã số thuế làm mã. Mỗi dòng của bảng có sáu cột, là mã, tên chuẩn, quy cách, đơn vị tính, tên quen gọi ở kho số 1 và tên quen gọi ở kho số 2. Loại giấy từng có ba mã hồi năm 2025 nay là một dòng, mã KR150-120, giấy kraft định lượng 150, khổ 1,2 mét, tính theo ký, kho số 1 quen gọi kraft nâu 150, kho số 2 quen ghi KR khổ mét hai. Từ nay chỉ một người được thêm mã mới, là thủ kho của kho số 1, ai cần mã thì nhắn người ấy. Năm 2025 bảng mã vỡ đúng ở chỗ ai cũng tạo được mã.
Bảng mã nên làm vào một dịp cả công ty đằng nào cũng phải đếm lại, ở đây là đợt kiểm kê ngày 31/12/2026. Tuần trước đó, hai thủ kho và chị Hà ngồi hai buổi, mỗi buổi hai giờ, đi hết danh sách vật tư. Hôm kiểm kê thì đếm và ghi theo mã mới. Từ ngày 01/01/2027, hai thủ kho dùng chung một mẫu file, cùng tên cột, cùng mã. Trong phần mềm kế toán, chị Hà mở mã mới cho năm 2027 và giữ một bảng ghi mã cũ ứng với mã mới, không sửa đè lên mã đang có số của năm 2026.
Lớp ba là mấy buổi nhìn lại có ngày cố định. Đầu mỗi tháng so sổ với cổng hóa đơn theo bốn bước của Bài 9. Cũng đầu tháng, so số lượng tồn theo từng mã giữa sổ kế toán với file của hai thủ kho, bắt đầu từ hai chục mã giấy lớn nhất. Mã nào lệch thì hai bên dò lại phiếu của tháng, bên nào ghi thiếu thì bên ấy sửa, và sổ ghi lỗi thêm một dòng. Cuối mỗi quý gửi thư đối chiếu công nợ cho ba nhà cung cấp và ba khách lớn nhất. Kết quả mang vào cuộc họp tháng của Bài 10. Ở công ty anh Minh, buổi so sổ với cổng đã chạy từ ngày 01/12, còn buổi so với kho bắt đầu vào đầu tháng 2/2027, khi hai file kho đã cùng một mẫu.
Lớp ba chỉ được tính là xong khi chạy đủ ba tháng liền mà không ai phải nhắc. Một buổi mới làm được một lần thì vẫn là thử.
Tuyển thêm kế toán hay thuê thêm dịch vụ, và có phải thay kế toán không?
Xem việc dư ra là loại việc gì. Việc phải có mặt ở công ty mỗi ngày, như xuất hóa đơn bán hàng, nhận phiếu kho, nhập chứng từ, thì cần một người trong nhà. Việc làm theo kỳ và cần một người có nghề nhìn lại, như soát tờ khai, so sổ theo quý, đọc một bản hợp đồng có chữ thuế, thì mua thêm của bên dịch vụ thường gọn hơn tuyển người.
Lượt thêm người tới ở một trong hai mốc. Mốc thứ nhất là dòng năm của tờ đo còn dấu ở những việc phải có mặt hằng ngày, vì loại việc ấy phần mềm không làm thay được, bên dịch vụ ở xa cũng không. Mốc thứ hai là ba lớp nền đã chạy một quý mà phần nhìn lại vẫn bị bỏ, vì người làm chính không còn giờ. Ở mốc nào thì cũng chờ lớp một xong đã. Đưa một người mới vào một cách làm còn nằm trong đầu người cũ thì ba tháng đầu người cũ thành người kèm việc, và còn bận hơn trước. Có mấy tờ nửa trang rồi thì người mới cầm giấy làm được trong tháng đầu, và mấy tờ ấy cũng là bản mô tả công việc để đăng tuyển.
Công ty anh Minh ở mốc thứ nhất. Tháng 11 công ty xuất 266 tờ hóa đơn bán hàng, theo cách tính của Bài 12 là hơn 35 giờ, và chị Hà nghỉ thì không ai xuất được. Ở buổi ngày 14/12, ba người thống nhất thêm một kế toán viên, lo xuất hóa đơn bán hàng, nhận phiếu của hai kho và so sổ với kho mỗi tháng. Tin tuyển đăng từ ngày 04/01/2027, sau khi năm tờ nửa trang đã xong, và người mới vào làm sau Tết. Anh Nam ước một người như vậy tốn của công ty chừng 150 tới 200 triệu một năm, tính cả lương và bảo hiểm.
Với bên anh Nam, anh Minh nhận lời đề nghị anh Nam đưa ra từ trước, là so sổ với cổng hóa đơn mỗi quý thay cho mỗi năm một lần, và ghi anh Nam là người làm thay cho việc gom số và buổi so sổ. Phí của phần thêm ấy tính vào bản phụ lục viết lại khi ký hợp đồng năm 2027.
Còn chuyện thay kế toán thì nâng cấp không có nghĩa là thay người. Chị Hà là người hiểu công ty nhất, và cả lộ trình này đứng trên những thứ chị biết. Phần việc của chị sẽ đổi, từ người tự tay làm hết sang người giữ cách làm và soát việc của người khác. Nhiều kế toán cũ đi cùng công ty sang giai đoạn mới được, miễn là họ được giao phần việc hợp với mình và có thêm tay. Cũng có trường hợp phải đổi người dù người cũ không làm gì sai, chuyện ấy tôi để dành cho Bài 45.
Bao giờ tới lượt phần mềm, và nên hỏi người bán những gì?
Khi ba lớp nền đã chạy được một quý mà công ty vẫn còn hai thứ. Thứ nhất là việc gõ lại, chép lại, kiểu cùng một tờ hóa đơn phải nhập vào phần mềm rồi ghi thêm sang file công nợ. Thứ hai là con số vẫn chậm, dù chứng từ đã về đúng chỗ, đúng ngày và chức năng sẵn có đã bật hết. Hai thứ ấy là việc của máy. Tới lúc đó anh/chị cũng đã có bảng mã và mấy tờ nửa trang, tức đã có sẵn bản mô tả mình cần phần mềm làm gì.
Khi đã ngồi với người bán, tôi đề nghị hỏi mười câu.
Câu một, câu năm và câu chín hay bị bỏ qua nhất. Câu bốn thì nhờ kế toán hoặc bên dịch vụ hỏi giúp. Người bán trả lời rành mạch cả mười câu là người hiểu việc của mình. Còn nếu chính anh/chị chưa nói được công ty mình cần gì ở câu ba và câu năm thì chưa tới lúc mua.
Câu chín sẽ càng ngày càng đáng hỏi, vì luật đang đi về phía dữ liệu. Nghị định 252/2026, Điều 48 đặt ra chế độ ưu tiên cho người nộp thuế tuân thủ tốt, như được kiểm tra, giám sát từ xa qua dữ liệu và không bị đưa vào kế hoạch kiểm tra tại trụ sở, trừ khi có dấu hiệu rủi ro cao. Một trong các điều kiện là lập, lưu trữ và truyền dữ liệu điện tử về sổ kế toán, hóa đơn, chứng từ cho hệ thống của cơ quan thuế. Công ty cỡ anh Minh chưa phải nhắm tới chế độ ấy, tôi nhắc để anh/chị biết hướng đi.
Tiền, thời gian và người đứng tên
Tốn bao nhiêu tiền, mất bao lâu?
Ba lớp nền tốn giờ, và ít giờ hơn người ta tưởng. Tôi tính thử cho công ty anh Minh. Buổi lập lộ trình ngày 14/12 hết 3 giờ công. Lớp một chừng 13 giờ, cho năm tờ nửa trang, hai lần làm thử với anh Nam và buổi 45 phút về đường đi của chứng từ. Sang lớp hai là 23 giờ, phần lớn dành cho hai buổi dựng bảng mã và công hai thủ kho chuyển file sang mẫu mới. Phần thêm của lớp ba, tính tới đầu tháng 4/2027, là 10 giờ, cho ba buổi so sổ với kho và hai lần gửi thư đối chiếu công nợ. Buổi so sổ với cổng thì Bài 9 đã tính, mỗi tháng một giờ.
Cộng lại là chừng 49 giờ công của bảy người, rải trong bốn tháng. Phần của anh Minh chưa tới ba giờ. Phần của chị Hà chừng 26 giờ, và có một chỗ nặng tôi phải nói ra. Gần 13 giờ trong số đó dồn vào hai tuần rưỡi cuối tháng 12, sau đó mỗi tháng còn hơn bốn giờ. Chị vốn đã kín giờ, nên số giờ ấy phải lấy từ đâu đó. Một phần lấy từ việc thôi gõ tay. Nếu đọc hóa đơn từ file bớt cho chị được ba phút mỗi tờ mua vào thì 146 tờ của một tháng trả lại hơn bảy giờ. Phần còn lại thì tới khi có người thứ hai mới hết căng, nên lớp bốn của công ty này không chờ lâu được. Tôi cũng chưa tính công lần ra chỗ lệch khi một thư đối chiếu trả về con số khác sổ, như hai ngày của Bài 9.
Hai lớp trên thì tốn tiền thật. Một kế toán viên là chừng 150 tới 200 triệu một năm, như đã nói. Phần mềm thì tôi không đưa ra một con số chung được, vì giá tùy số người dùng, số kho và những phần công ty chọn mua. Có một điều tôi nói được, là khoản lớn nhất khi đổi phần mềm thường là công chuyển số liệu cũ và thời gian chạy song song cả cũ lẫn mới, tiền bản quyền còn đứng sau. Năm 2025 anh Minh chỉ tính tiền mua.
Làm vào lúc nào trong năm?
Ba lớp nền thì bắt đầu lúc nào cũng được, vì mỗi tháng chỉ thêm vài giờ. Chỉ đừng xếp phần nặng, như buổi dựng bảng mã, vào tuần có hạn tờ khai. Có ba lúc nên làm trước khi việc ập tới, là sắp mở thêm kho hay điểm bán, sắp có một loại giao dịch công ty chưa từng làm, và kế toán báo sẽ nghỉ. Riêng trường hợp cuối, việc đầu tiên của những ngày báo trước là nhờ người sắp nghỉ viết ra cách làm, chưa phải đăng tuyển.
Phần mềm kế toán thì khác. Nên cho nó chạy thật từ ngày đầu năm tài chính, để cả năm nằm trong một cuốn sổ và tính theo một cách. Trước ngày ấy phải dựng bảng mã, chuyển số dư, nhập thử một tháng. Sau ngày ấy còn ít nhất một kỳ khai thuế chạy song song cả cũ lẫn mới. Tôi tính dè dặt là hai, ba tháng chuẩn bị. Bên triển khai thường báo thời gian ngắn hơn, và họ đúng nếu công ty đã có sẵn ba lớp nền. Chạy từ ngày 01/01 thì kỳ song song rơi đúng mùa quyết toán, nên công ty phải có thêm tay từ trước. Cũng đừng bắt đầu thay công cụ khi công ty đang trong một cuộc kiểm tra thuế.
Vì vậy ở cuộc họp ngày 11/12, khi anh Minh hỏi đầu năm 2027 đổi luôn được không, anh Nam trả lời là không kịp. Chỉ còn ba tuần, bảng mã chưa có, rồi sang tháng 1 là mùa quyết toán, chị Hà và anh đều không còn giờ. Nếu sau này công ty đổi phần mềm kế toán thì sớm nhất là chạy từ ngày 01/01/2028, và việc chọn mua nên xong vào giữa năm 2027. Bật thêm chức năng của phần mềm đang dùng thì không phải chờ mốc đầu năm.
Nếu tôi là người đi kiểm tra một công ty vừa đổi phần mềm kế toán giữa năm, tôi đọc thuyết minh báo cáo tài chính trước, ở chỗ ghi công ty tính giá hàng xuất kho theo cách nào. Cùng một loại giấy mua hai đợt với hai giá, lúc xuất ra dùng thì tính theo giá nào, đó là cách tính giá xuất kho. Rồi tôi xin sổ chi tiết vật tư của hai tháng, một tháng trước và một tháng sau ngày đổi, xem hai tháng có tính cùng một cách không.
Cách tính ấy phải giữ nguyên trong cả năm. Phần mềm mới mà để mặc định một cách khác thì giá vốn nửa sau của năm lệch với nửa trước, và tôi sẽ hỏi về phần chênh. Tôi cũng xin sổ của mấy năm trước. Phần mềm cũ đã thôi thuê, số liệu không mở ra được nữa, thì người khó xử là công ty.
Ai đứng ra làm?
Người chủ, và không giao lại cho ai được. Việc này chạm tới kho, tới người bán hàng, tới tiền thuê thêm người, toàn những chỗ kế toán không quyết được. Người bán phần mềm thì chỉ lo được phần của phần mềm.
Đứng ra làm không có nghĩa là tự tay làm. Người chủ quyết thứ tự và ngày xong của từng lớp, ghi một tên người cạnh mỗi lớp, và hỏi lại ở mỗi cuộc họp tháng. Tên ghi vào phải là tên một người, đừng ghi "phòng kế toán" hay "kho". Ở công ty anh Minh, chị Hà đứng tên lớp một và lớp ba, thủ kho của kho số 1 đứng tên bảng mã ở lớp hai, anh Nam soát lại từng lớp, còn lớp bốn, lớp năm và cả lộ trình thì anh Minh đứng tên.
Lộ trình nâng cấp theo lớp
Tôi gom mười câu trả lời về một trang.
Ba lớp dưới không đổi chỗ cho nhau được. Lớp bốn và lớp năm thì tùy việc dư ra là việc gì. Tờ đo có dấu ở dòng năm thì người đi trước, như công ty anh Minh. Việc dư ra chỉ toàn gõ lại, chép lại thì có thể đi thẳng lên lớp năm. Thời gian ghi trong bảng là của một công ty vài chục người có kế toán nội bộ, anh/chị sửa lại theo công ty mình.
Lộ trình của công ty anh Minh, lập sáng 14/12
Chiều thứ Sáu 11/12/2026, cuộc họp tháng mở bằng việc đọc lại tờ ghi ngày 20/11, như lệ. Tới phần người chủ kể việc sắp quyết, anh Minh nói chuyện đổi phần mềm, tờ đo nằm giữa bàn. Anh Nam không bàn phần mềm nào tốt, chỉ hỏi lại ba câu, là bảng mã chung của hai kho đã có chưa, từ tuần sau ai nhập và nhập lúc nào, và nếu đổi cả phần mềm kế toán thì chạy từ ngày nào. Chị Hà chỉ vào dòng năm của tờ đo. Ba mươi phút không đủ cho việc này, nên tờ ghi của cuộc họp thêm một dòng, là sáng thứ Hai 14/12 ba người ngồi riêng một giờ. Hết buổi ấy thì có tờ này.
Anh Minh ra khỏi buổi ấy mà chưa mua gì. Gói phần mềm kho hết hạn vào tháng 2/2027, anh chưa gia hạn, để tới buổi đo lại ngày 09/04 mới quyết.
Trước khi gọi cho một người bán phần mềm
Bốn việc ấy không việc nào tốn tiền, và cộng lại chưa hết một buổi của người chủ.
Tờ đo xấu thì việc đầu tiên là viết ra, chưa phải mua. Nâng cấp cách làm sổ là làm từng lớp từ dưới lên, lớp nào cũng có một tên người và một dấu hiệu xong, còn người mới với phần mềm thì đặt lên sau, khi nền đã cho biết công ty thiếu cái gì. Làm đúng thứ tự ấy thì người chủ bắt đầu ngủ ngon hơn. Rủi ro vẫn còn đó, nhưng anh/chị biết nó nằm ở đâu, ai đang giữ và hạn ngày nào.
Lộ trình này mới dựng nền và xếp thứ tự. Nó chưa trả lời một câu khác, là trong công ty, một khoản tiền sắp chi, một tờ hóa đơn sắp xuất, một bản hợp đồng sắp ký thì phải qua tay ai trước. Đó cũng là mấy chỗ dễ sinh rủi ro thuế nhất. Trên tờ ghi của cuộc họp 20/11 vẫn còn hai việc thuộc loại ấy, là cái máy bế cũ 380 triệu và khoản ứng 60 triệu. Kiểm soát nội bộ cho một công ty hai chục người gồm những gì, Bài 14 kể.