Trên bàn tôi có một bản thỏa thuận dài chưa tới hai trang, tên là "Thỏa thuận hỗ trợ bán hàng năm 2026". Người chủ ký nó trong mười phút, vì đọc tên thì thấy mình chỉ có nhận tiền. Tôi mời anh/chị đọc bốn điều trích bên dưới trước khi đọc tiếp, rồi thử trả lời xem 240 triệu trong đó là tiền gì.
Đó cũng là cách tôi trả lời câu hỏi cuối Bài 15, là doanh thu của công ty có đúng bản chất không, hay chỉ đúng trên báo cáo. Công ty trong bài là giả định, con số là tôi đặt ra, còn cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Bài này mở Module 3. Module 2 đã dựng xong cách làm việc giữa người chủ và kế toán. Module 3 đi vào từng loại giao dịch, mười bài, mỗi bài mở bằng một loại giấy công ty nào cũng có, và kết bằng một tấm thẻ để anh/chị tự soi loại giao dịch ấy mỗi tháng. Bài 25 gom chín tấm thẻ lại thành một trang.
Bản thỏa thuận bốn điều
Anh Long đọc cái tên và Điều 1. Với anh, đây là tiền hãng cho thêm để mình bán hàng của họ, có gì phải nghĩ. Chị Trang, kế toán trưởng của công ty, thì chỉ được đọc một nửa. Tháng 4, khi 60 triệu đầu tiên về tài khoản với nội dung "hỗ trợ bán hàng", chị xin anh Long văn bản. Anh chụp trang đầu gửi qua điện thoại, trang ấy có tên thỏa thuận và Điều 1. Trang sau nằm lại trong cặp anh. Với trang đầu ấy, chị ghi khoản tiền vào thu nhập khác, tức khoản thu ngoài tiền bán hàng, vẫn tính đủ thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN), và không lập hóa đơn. Nếu đó đúng là tiền cho không thì chị làm đúng.
Điều 5 là do người bán hàng của xưởng bánh thêm vào. Bên ấy quen gọi mọi khoản chi cho nhà phân phối là hỗ trợ, và nghĩ rằng đã là hỗ trợ thì không ai phải xuất hóa đơn cho ai. Ở khoản này không ai định giấu gì, hai bên chỉ cùng tin rằng mình thỏa thuận được chuyện có hóa đơn hay không.
Chuyện ấy thì hợp đồng không quyết được. Hợp đồng ràng anh Long với xưởng bánh, ai làm gì, ai trả bao nhiêu. Còn giao dịch ấy chịu thuế gì thì do luật thuế trả lời, căn cứ vào việc hai bên đã làm với nhau.
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi đọc Điều 2 và Điều 3 trước, rồi mới nhìn tên hợp đồng. Bên nhận tiền có phải làm một việc cho bên trả tiền không, làm xong có ai nghiệm thu không, không làm thì có mất tiền không. Ba câu đều trả lời là có thì đây là một dịch vụ, tên gọi là dịch vụ trưng bày. Dịch vụ thì phải có hóa đơn và có thuế giá trị gia tăng (GTGT).
Bản thỏa thuận này cũng có thể tới tay tôi từ phía bên kia. Xưởng bánh ghi 240 triệu vào chi phí bán hàng của họ, và nếu có người hỏi bên ấy khoản chi này mua được gì thì câu trả lời dẫn về công ty anh Long.
Nếu Điều 2 và Điều 3 không có, tức xưởng bánh chuyển tiền mà không đòi anh Long làm gì, thì đó mới là một khoản hỗ trợ đúng nghĩa. Lúc ấy cách chị Trang ghi là đủ, công ty lập chứng từ thu, tính vào thu nhập khác và không có thuế GTGT. Bỏ hai điều ấy đi thì chị Trang ghi đúng, để lại thì phải có hóa đơn.
Sáu cái tên trong sổ năm 2026
Đầu tháng 3/2027, lúc chuẩn bị quyết toán, chị Trang xin anh Long bản đầy đủ của mọi hợp đồng trong năm, lần này xin cho bằng được, rồi lập một bảng những khoản có cái tên khác tiền bán hàng. Có sáu khoản, cộng lại 857 triệu.
Bốn trong sáu cái tên là đúng. Việc có thật, và giấy được lập ngay lúc việc xảy ra. Khoản chiết khấu 150 triệu là ví dụ rõ nhất. Hợp đồng khung ký với chuỗi cửa hàng từ tháng 2 ghi mức chiết khấu 3% trên doanh số cả năm, chị Trang giữ một bản. Năm 2026 chuỗi mua 5 tỷ, nên cuối tháng 12 họ trừ 150 triệu và phần thuế đi kèm vào tiền hàng. Anh Long bảo chị cứ trừ doanh thu đi. Chị trả lời là muốn trừ thì phải có hóa đơn điều chỉnh giảm, tức tờ hóa đơn ghi số âm, kèm bảng kê các hóa đơn đã bán trong năm, rồi lập luôn trong tháng. Nhờ vậy 150 triệu ấy được trừ khỏi doanh thu, thuế GTGT giảm theo 12 triệu.
Hai cái tên còn lại sai vì người đặt tên chỉ nhìn một phía. "Hỗ trợ" là chữ của bên trả tiền, còn bên nhận thì đã làm việc mới có tiền. "Thu hộ" chỉ đúng khi có một người thứ ba nhận lại nguyên số tiền ấy. Ở đây xe là xe công ty thuê theo tháng, 20.000 đồng mỗi thùng của 10.800 thùng ở lại với công ty, nên nó là một phần giá bán.
Khoản phí giao hàng thì chị Trang thấy từ sớm. Từ đầu năm, anh Long cho nhân viên thu thêm 20.000 đồng mỗi thùng với các điểm bán ở xa, và dặn chị đó là tiền thu hộ nhà xe, để ngoài hóa đơn. Chị hỏi tên nhà xe để theo dõi công nợ thì anh bảo để anh chốt với họ sau. Tới kỳ khai thuế quý I, chị nhắn anh rằng tiền thuê xe công ty đang trả theo hợp đồng tháng, có hóa đơn đứng tên công ty, không có nhà xe nào nhận lại khoản này, nên nó là tiền của công ty và phải lên hóa đơn. Anh trả lời là khách ở xa quen trả ngoài rồi, cứ để vậy, cuối năm tính. Chị gửi một email ghi lại là đã báo, treo khoản ấy ở một tài khoản phải trả, và hết năm nó lên tới 216 triệu. Thu hộ thật thì tháng sau nhà xe đã tới lấy tiền rồi.
Hai cái tên đúng còn lại cũng đáng nói, vì nhiều người lo thừa ở đây. Tiền đặt cọc của khách đặt quà Tết chưa phải doanh thu, chừng nào hàng chưa giao. Nếu khách bỏ không lấy hàng và công ty được giữ cọc, khoản ấy thành thu nhập khác, không có thuế GTGT vì công ty không bán gì cả. Tiền nhà xe đền lô hàng ướt cũng vậy, công ty lập chứng từ thu chứ không lập hóa đơn. Tức là gọi đúng tên không phải lúc nào cũng nộp thêm.
Quanh chuyện này tôi hay nghe ba câu. Hai bên đã ký thì cơ quan thuế phải theo hợp đồng. Bên trả tiền không đòi hóa đơn thì mình khỏi xuất. Đã ghi thu hộ thì không phải doanh thu của mình. Cả ba câu sai ở cùng một chỗ, là người đi kiểm tra không dừng ở tờ giấy. Họ hỏi tiếp công ty đã làm gì để có khoản tiền đó.
Gọi sai hai cái tên thì thiếu bao nhiêu thuế
Khoản hỗ trợ đã được tính thuế TNDN từ đầu, nên chỉ thiếu thuế GTGT. Phí giao hàng thì thiếu cả hai. Tôi coi 216 triệu khách đã trả là số gồm thuế, tức phần doanh thu là 200 triệu.
Con số 69,2 triệu này là thuế đúng ra phải có, chưa phải tiền mất. Riêng 19,2 triệu đầu tiên còn không phải tiền của công ty anh Long. Nếu gọi đúng tên từ tháng 1, công ty lập hóa đơn dịch vụ mỗi quý, xưởng bánh trả thêm phần thuế và được khấu trừ lại. Gọi sai tên thì tới lúc bị truy thu, khoản ấy công ty tự bỏ tiền ra.
Thứ Hai 08/3/2027, chị Trang đặt bảng sáu dòng lên bàn anh Long, kèm trang hai của bản thỏa thuận và cái email tháng 4, rồi nói hai dòng đầu phải gọi lại tên trước khi nộp quyết toán. Anh hỏi lại đúng một câu, là sửa thì tốn bao nhiêu. Một tuần sau, ngày 15/3, công ty sửa, gồm ba việc.
Việc thứ nhất là anh Long gọi cho xưởng bánh. Hai bên ký một phụ lục đề ngày 15/3/2027, bỏ Điều 5 và ghi lại việc trưng bày đã nghiệm thu đủ bốn quý. Cùng ngày, chị Trang lập bốn hóa đơn dịch vụ trưng bày, ngày trên hóa đơn là ngày lập thật, nội dung ghi rõ dịch vụ của quý nào, mỗi tờ 60 triệu cộng 4,8 triệu thuế. Xưởng bánh đồng ý trả thêm 19,2 triệu, vì họ được trừ số thuế ấy vào thuế phải nộp của mình, và có hóa đơn thì khoản chi 240 triệu của họ cũng vững hơn.
Việc thứ hai là phí giao hàng. Chị Trang lập hóa đơn cho phần phí đã thu của từng điểm bán theo bảng kê, cũng ghi ngày lập thật, và đưa 200 triệu vào doanh thu năm 2026. Tờ khai quyết toán thuế TNDN tới 31/3/2027 mới hết hạn, nên chưa có tờ khai quyết toán nào sai. Phí thu từ đầu năm 2027 cũng lên hóa đơn trong đợt này, và từ đó nó là một dòng trên hóa đơn bán hàng.
Việc thứ ba là khai bổ sung, tức nộp lại cho đúng, bốn tờ khai thuế GTGT quý của năm 2026. Mỗi quý thêm 8,8 triệu, cả năm 35,2 triệu. Tiền chậm nộp tính 0,03% mỗi ngày, quý I chậm 314 ngày, quý IV chậm 41 ngày, cộng lại gần 1,9 triệu.
Trả lời câu anh Long hỏi thì thế này. Công ty chi ra chừng 71 triệu, gồm 35,2 triệu thuế GTGT, 34 triệu thuế TNDN và gần 1,9 triệu tiền chậm nộp, rồi thu lại 19,2 triệu từ xưởng bánh. Trong đó 50 triệu là thuế của phí giao hàng, gọi đúng tên từ đầu thì cũng phải nộp. Phần mất thêm vì gọi sai là gần 1,9 triệu. Hóa đơn lập muộn so với lúc việc làm xong nên công ty còn có thể bị phạt về thời điểm lập hóa đơn, khoản ấy tôi chưa tính.
Lần sửa này rẻ nhờ hai điều không phải lúc nào cũng có. Một là còn trong hạn quyết toán. Hai là xưởng bánh chịu trả thêm tiền thuế. Nếu họ từ chối, 240 triệu coi như đã gồm thuế và công ty tự bỏ ra chừng 17,8 triệu.
Nếu công ty để nguyên thì khác. Giả sử tới tháng 9/2028 đoàn kiểm tra công bố quyết định, và ngày 16/10/2028 công ty nộp theo biên bản. Tiền phạt 20% trên 69,2 triệu thuế thiếu là 13,8 triệu. Tiền chậm nộp lúc ấy cũng chừng 13,8 triệu. Còn 19,2 triệu thuế của phần hỗ trợ thì khó quay lại xin xưởng bánh sau hơn hai năm, công ty tự chịu.
Hai con số ấy đều nhỏ với một công ty doanh thu ba chục tỷ, và tôi không định dọa anh/chị bằng chúng. Cả hai ô cũng chưa kể tiền phạt về hóa đơn. Nhưng anh/chị để ý, cùng hai cái tên ấy, sửa trong tháng 3/2027 tốn gần 1,9 triệu, để tới tháng 10/2028 thì tốn gấp chừng hai mươi lăm lần. Phần chênh không do chị Trang, vì trang hai của bản thỏa thuận và câu "cứ để vậy" đều ở phía anh Long.
Lối sửa ấy có hạn. Luật Quản lý thuế 2025, Điều 12 cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng khi cơ quan thuế đã công bố quyết định kiểm tra thì kỳ thuế nằm trong đợt kiểm tra ấy không khai bổ sung được nữa. Còn muốn khỏi bị phạt thì theo Điều 44 phải khai bổ sung và nộp đủ trước khi cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai, mà một thông báo yêu cầu giải trình thường tới trước quyết định kiểm tra khá lâu.
Chuyện có thật: một tờ giấy báo có
Cẩm nang tình huống thuế của Bộ Tư pháp có kể một vụ cùng dạng, ở cỡ lớn hơn nhiều. Một công ty may xuất khẩu bán hàng cho công ty cùng tập đoàn ở nước ngoài, cả năm xuất hóa đơn hơn 225 triệu đô la. Cuối tháng 12, bên mua gửi một tờ giấy báo có, giảm 17,2 triệu đô la theo quy tắc tính giá nội bộ của tập đoàn. Công ty ghi giảm doanh thu theo tờ giấy ấy.
Cơ quan thuế không chấp nhận, và tòa án đồng ý với cơ quan thuế. Hàng đã giao đủ, đạt chất lượng, hóa đơn đã lập theo giá ấy. Một tờ giấy báo có không phải là hàng trả lại, không phải giảm giá vì hàng kém, cũng không phải chiết khấu có hóa đơn điều chỉnh. Công ty bị truy thu hơn 33 tỷ đồng thuế TNDN, phạt 20% và tính tiền chậm nộp. Vụ ấy xử theo luật cũ, và là chuyện giá bán giữa các công ty trong một tập đoàn, xa với một công ty phân phối ba chục tỷ. Tôi kể vì cách cơ quan thuế và tòa án đọc tờ giấy báo có ấy.
Nhìn bề ngoài thì vụ ấy giống khoản chiết khấu 150 triệu của anh Long, đều là bên mua trừ tiền vào cuối năm. Bên trong thì khác. Mức 3% của anh Long nằm trong hợp đồng khung ký từ tháng 2 với một khách không dính dáng gì tới công ty, tính trên doanh số đếm được, và hóa đơn điều chỉnh lập ngay tháng 12. Ở vụ kia, tòa xem hợp đồng bán hàng và không thấy điều nào cho giảm như thế, hàng thì đã giao đủ và đạt chất lượng. Tờ giấy báo có không cho thấy có một việc giảm giá nào đã xảy ra, nên có lập thêm hóa đơn điều chỉnh cũng chưa chắc đứng được.
Vì sao luật đọc việc, không đọc tên
Nếu thuế tính theo tên hợp đồng thì ai cũng sẽ đặt cho giao dịch của mình cái tên nhẹ thuế nhất. Vì vậy Luật Quản lý thuế 2025, Điều 6 ghi thành một nguyên tắc, là bản chất của giao dịch quyết định nghĩa vụ thuế, không phụ thuộc hình thức thể hiện trong hợp đồng giữa các bên. Nguyên tắc này cũng che cho doanh nghiệp. Khoản đặt cọc và khoản bồi thường của anh Long không bị tính thuế GTGT cũng nhờ nó.
Bốn câu để gọi tên một khoản tiền về
Anh/chị không phải thuộc luật để gọi đúng tên. Chỉ phải hỏi bốn câu về mỗi khoản tiền về mà không đi kèm hóa đơn bán hàng. Tôi gom bốn câu ấy vào một tấm thẻ. Đây là tấm đầu trong chín tấm của Module 3.
Thử lấy sáu khoản của anh Long đi qua tấm thẻ. Khoản hỗ trợ dừng ngay ở câu 1, vì xưởng bánh nhận lại 40 cái kệ có người chăm. Phí giao hàng dừng ở câu 2, vì tiền ở lại công ty. Tiền đặt cọc dừng ở câu 3, tới ngày giao hàng nó mới thành tiền hàng. Chiết khấu, hàng trả lại và tiền bồi thường thì qua câu 4, mỗi khoản có đúng thứ giấy của nó, lập đúng lúc. Cả sáu khoản mất chưa tới nửa giờ, nếu hợp đồng nằm sẵn trên bàn.
Tấm thẻ này người chủ dùng tốt hơn kế toán. Kế toán biết luật, nhưng câu 1 và câu 2 hỏi về việc đã thỏa thuận với đối tác, mà người ngồi ở buổi thỏa thuận ấy là anh/chị. Chị Trang trả lời sai câu 1 suốt một năm chỉ vì trang hai của bản thỏa thuận chưa tới tay chị.
Việc của tuần này
Thuế tính theo việc đã xảy ra, nên anh/chị ký hợp đồng nào thì đưa bản đầy đủ cho kế toán, đừng để chị ấy đoán từ một dòng chuyển khoản. Sáu khoản trong bài này đều đã về tài khoản công ty. Bài 17 nói về những khoản tiền bán hàng không về đó, mà về tài khoản riêng của người chủ, và ai đang nhìn thấy chúng.