Có một sự thật mà không phải người làm phần hành nào cũng hiểu, đó là cái mà các bạn hay gọi là sự "già dơ" của kế toán trưởng, phần nhiều là học phí người ta đã đóng từ những năm trước.
Gần đây tôi gặp khá nhiều bạn kế toán thắc mắc mấy chuyện quen thuộc, hàng mua về sao phải nhập kho rồi mới được xuất, chi phí sao không ghi thẳng mà phải đi vòng, bán hàng thu tiền mặt ngay sao vẫn bắt ghi qua công nợ, thưởng lễ vài trăm nghìn sao cũng phải đưa qua tài khoản lương. Nghe giọng là biết các bạn đang bực, và tôi hiểu cái bực ấy. Theo tôi thấy, người làm kế toán nhìn những yêu cầu này qua ba chặng.
Chặng đầu là lúc bạn còn ngồi phần hành, đứng rất gần dòng chảy của chứng từ. Ở chỗ ấy thì bước nào thêm vào cũng là rườm rà, máy móc, làm nhanh cho xong việc nghe hợp lý hơn nhiều, phiếu thu đây, tiền đây, ghi thẳng vào tiền mặt cho gọn, việc gì phải đi qua công nợ cho mất công. Người ở chặng này hay gọi kế toán trưởng là hạch sách, và nói thật là khó trách họ, vì họ chỉ nhìn thấy cái bút toán trước mặt.
Chặng thứ hai đến vào một ngày nào đó, thường là lúc kiểm toán xuống hoặc sếp hỏi một câu tưởng đơn giản, năm nay mình bán cho khách này bao nhiêu, công nợ với nhà cung cấp kia phát sinh thế nào. Lúc ấy bạn mới phải lần ngược từng phiếu chi, từng dòng sao kê ngân hàng để ghép lại một thứ lẽ ra đã có sẵn từ đầu, rồi đi tìm xem bộ công cụ dụng cụ mua năm ngoái giờ đang nằm ở phòng nào, đã phân bổ đến đâu. Người ở chặng này bắt đầu thấm, thường là thấm bằng mấy đêm tối mặt.
Chặng thứ ba là khi bạn ngồi vào ghế kế toán trưởng, đứng ở một điểm xa hơn, rộng hơn. Từ chỗ ấy nhìn xuống thì việc bắt doanh thu đi qua công nợ phải thu, kể cả bán thu tiền ngay, có mục đích nằm ở dữ liệu, cái bút toán chỉ là phương tiện. Doanh nghiệp cần biết đã bán cho ai, bán bao nhiêu, tần suất thế nào, mối quan hệ ấy thay đổi ra sao theo thời gian, mà ghi thẳng vào tiền thì những thông tin ấy vỡ vụn, muốn phân tích cũng chẳng có gì để phân tích.
Mua hàng, chi phí đi qua công nợ phải trả cũng vậy, đó là cách nhìn được toàn cảnh quan hệ với từng nhà cung cấp, cần đánh giá mức độ phụ thuộc hay đối chiếu phát sinh thì dữ liệu đã nằm sẵn. Công cụ dụng cụ nhập kho rồi mới xuất phân bổ là để biết chính xác doanh nghiệp đang có gì và còn lại bao nhiêu sau khi dùng. Còn khoản thưởng lễ mà bắt qua tài khoản lương là để gom mọi dòng tiền liên quan đến con người về một chỗ, mai kia phân tích chi phí nhân sự thì có cơ sở mà nhìn.
Điểm chung của những yêu cầu ấy là tư duy kiểm soát, kế toán trưởng làm sổ cho nhiều tháng, nhiều năm sau, làm sao cho dữ liệu dùng lại được và chịu được việc bị soi, bị hỏi tới.
Người ở chặng thứ ba nhìn lại chặng đầu của mình thì thường bật cười. Cái mà ngày trước mình gọi là cứng nhắc, hóa ra là kinh nghiệm trả giá bằng sai sót thật, tiền thật, biên bản thật và trách nhiệm thật. Khảo luyện của nghề này là vậy, chẳng ai đọc sách mà ra được nhãn quan của kế toán trưởng, phải vài lần bị kiểm toán hỏi mà không trả lời được thì mới chứng ngộ.
Tôi không bênh ai cả, cũng không nói kế toán trưởng nào cũng đúng trong mọi hoàn cảnh, có người bắt đi vòng chỉ vì thói quen từ chục năm trước, chuyện đó có thật. Chỉ là trước khi gọi người ta là hạch sách, hãy hỏi thẳng họ vì sao làm vậy. Hỏi để hiểu, đừng tự đoán rằng đó là sự cứng nhắc, vì có khi câu trả lời của họ đáng giá bằng mấy năm bạn tự mò.
Sự "già dơ" của kế toán trưởng là thứ trời bắt ai ngồi ghế ấy cũng phải trả học phí mới có, bạn học được nó sớm qua lời một người đi trước thì đó là phúc phần của bạn.