"Cả nước bao nhiêu là doanh nghiệp, sao lại tới lượt công ty tôi?" Tôi nghe câu này nhiều gần bằng câu "tôi giao hết cho kế toán".
Theo những gì tôi thấy, hiếm công ty nào bị để ý chỉ vì một lỗi nhỏ. Công ty bị nhìn kỹ là vì có nhiều dấu hiệu nhỏ cùng nằm trên một mã số thuế, tôi hay gọi là rơi vào vùng quan sát. Mà phần lớn những dấu hiệu ấy sinh ra từ mấy quyết định rất đời thường của người chủ, chứ ít khi sinh ra từ tờ khai.
Bài 1 nói chuyện trách nhiệm trên tờ khai thì anh/chị không giao được cho ai. Bài này trả lời câu kế tiếp, là cái gì khiến người ta nhìn sang công ty mình. Tôi nói trước là trong ca dưới đây người chủ chỉ mất thêm chừng 19 triệu, nhưng bị mở sổ cả năm.
Cơ quan thuế nhìn bằng dữ liệu do chính anh/chị để lại
Chọn hồ sơ nào để xem trước giờ là việc máy làm. Luật Quản lý thuế 2025, Điều 33 cho cơ quan thuế áp dụng quản lý rủi ro ở gần như mọi khâu, là đăng ký thuế, khai thuế, nợ thuế, hoàn thuế, hóa đơn và kiểm tra, trên một hệ thống gom dữ liệu về một chỗ. Hồ sơ nào bị xếp vào loại rủi ro cao thì được đưa ra xem trước.
Dữ liệu trong hệ thống ấy phần lớn do công ty tự nộp lên. Mỗi quyết định của anh/chị để lại một dòng ở đâu đó, rồi máy đặt các dòng ấy cạnh nhau, chỗ nào không khớp thì đánh dấu. Còn chuyện doanh nghiệp được xếp nhóm và chấm điểm ra sao thì tôi để dành cho Bài 36sắp đăng, ở đây tôi chỉ đi theo đường của một dấu hiệu.
Dấu hiệu sinh ra ở chặng một. Kế toán ghi lại nó ở chặng hai, họ không có quyền sửa quyết định của anh/chị.
Một doanh nghiệp giả định: bốn quyết định nhỏ, một thông báo
Tôi lấy một công ty giả định. Con số là tôi đặt ra, còn cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Anh Hưng làm giám đốc, cũng là chủ, một công ty bán vật tư điện cho công trình, có sáu nhân viên. Sổ sách do chị Thu, kế toán của công ty, lo. Năm 2025 anh có bốn quyết định, cái nào nghe cũng có lý.
Tháng 4, anh trả văn phòng thuê ở trung tâm, dời cả công ty về một nhà xưởng ngoại thành, mỗi tháng bớt được 12 triệu tiền thuê. Chị Thu nhắc: "Anh ơi, dời chỗ thì phải làm thủ tục đổi địa chỉ đăng ký, để lâu là bị phạt đấy." Anh Hưng bảo để qua mùa công trình rồi tính.
Giữa năm, anh nhận hai công trình lớn với giá rất sát để giữ khách. Doanh thu cả năm tăng 56%, nhưng tỷ lệ lãi gộp, tức phần chênh giữa giá bán và giá mua, tụt còn 7%, tính ra tiền lãi gộp còn giảm, từ 2,16 tỷ xuống 1,96 tỷ. Thuế giá trị gia tăng (GTGT) tính trên phần chênh ấy, nên số thuế nộp mỗi quý nhỏ đi trong khi doanh thu lớn lên.
Hai công trình ấy được trả chậm 60 ngày. Hàng đi thẳng từ nhà cung cấp tới chân công trình cho đỡ tốn kho, nên kho của công ty gần như trống. Tiền khách còn nợ cuối năm, sổ sách gọi là phải thu, từ 1,5 tỷ lên 4,8 tỷ.
Cũng từ tháng 4, anh Hưng đưa hóa đơn chi tiêu của gia đình vào công ty, gồm tiền siêu thị và mấy chuyến du lịch, mỗi tháng chừng 30 triệu. Chị Thu nhắn: "Mấy hóa đơn này không phục vụ kinh doanh, em đưa vào thì không được khấu trừ thuế GTGT, cũng không được tính chi phí khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN)." Anh Hưng trả lời: "Tiền công ty cũng là tiền của anh mà, em cứ để." Chị Thu gửi một email ghi lại là đã báo, theo dõi riêng các hóa đơn ấy, rồi làm theo. Tháng 3/2026 làm quyết toán năm, chị nhắc lại cả chuyện địa chỉ lẫn chuyện chi riêng, anh vẫn bảo để đó. Chuyện tiền công ty với tiền riêng thì Bài 26sắp đăng nói kỹ.
Ba dấu hiệu đầu thì máy nhìn thấy. Lãi mỏng và khách nợ là chuyện làm ăn thật, anh Hưng giải thích được, còn cái địa chỉ là giấy tờ chưa sửa. Cái thứ tư là khoản sai thật duy nhất và nó không hiện trên tờ khai, nó chỉ lộ ra khi ba cái kia kéo người ta tới nhìn.
Thứ Hai ngày 10/8/2026, một thông báo được gửi vào tài khoản thuế điện tử của công ty, yêu cầu giải trình hồ sơ năm 2025. Cơ quan thuế hỏi vì sao số thuế GTGT phải nộp thấp so với doanh thu và vì sao tỷ lệ lãi giảm mạnh. Theo Thông tư 89/2026, Điều 87, công ty có 10 ngày làm việc để trả lời, tức là tới hết ngày 24/8.
Nếu anh Hưng nghe chị Thu thì mọi việc khá gọn. Chị nói: "Trước khi trả lời, mình khai bổ sung mấy khoản chi riêng đã anh, vì nó cũng làm thuế GTGT của mình thấp đi." Khai bổ sung là nộp lại tờ khai đã sửa. Ngày 20/8 công ty khai bổ sung, nộp 67,5 triệu tiền thuế đã bớt sai và 3,8 triệu tiền chậm nộp, không bị phạt. Rồi chị gom hai hợp đồng công trình, bảng giá mua vào bán ra và sổ công nợ, viết hai trang giải trình. Chứng minh được số đã khai là đúng thì hồ sơ được chấp nhận. Anh Hưng cũng đi đổi địa chỉ luôn.
Còn đây là nhánh xấu. Chị Thu báo có thông báo và nhắc hạn 24/8, anh Hưng nhắn lại: "Anh đang kẹt công trình, em để đó anh xem." Ngày 7/9 có thông báo lần hai, hạn tới 21/9, cũng là lần cuối. Lần này anh bảo chị trả lời vài dòng cho xong, khỏi gửi hợp đồng của khách ra ngoài. Ngày 12/10, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra tại công ty. Họ mở sổ chi tiết cả năm 2025, và 270 triệu chi tiêu gia đình nằm ngay ở đó. Ngày 13/11 công ty nộp đủ theo quyết định xử lý.
Trong 86,5 triệu ấy có 67,5 triệu là thuế anh Hưng đã bớt sai, đằng nào cũng phải nộp lại. Phần mất thêm là 19 triệu tiền phạt và tiền chậm nộp. Tôi tính theo mức phạt khai sai là 20%. Biết sai mà vẫn để thì có thể bị nhìn nặng hơn mức ấy.
Còn một lối sớm hơn cả. Nếu lúc quyết toán tháng 3/2026 anh Hưng nghe chị Thu, chị loại 270 triệu khỏi chi phí, khai bổ sung thuế GTGT ba quý, và ngoài tiền thuế công ty chỉ mất thêm 1 triệu tiền chậm nộp.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra. Quyết định đã công bố thì kỳ thuế nằm trong đợt kiểm tra ấy không khai bổ sung được nữa. Còn muốn khỏi bị phạt thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Ở nhánh nhẹ anh Hưng thoát phạt là nhờ khai trước khi trả lời, lúc khoản chi riêng chưa bị ai chỉ ra. Không ai biết trước lúc nào thì nó bị chỉ ra.
Nhìn bốn ô ấy sẽ thấy tiền chênh nhau không nhiều. Nhưng sang ô thứ tư thì anh Hưng hết được tự sửa, đoàn kiểm tra làm việc tại công ty tới 20 ngày và có thể gia hạn thêm 20 ngày nữa, và họ mở cả năm 2025 chứ không riêng chỗ đã hỏi.
Còn một nhánh xấu hơn, ít gặp, bắt đầu từ cái địa chỉ. Nếu cơ quan thuế tới xác minh ở địa chỉ đăng ký mà không thấy công ty, họ có thể ra thông báo công ty không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký. Theo Thông tư 91/2026, Điều 8, kể từ ngày có thông báo ấy hệ thống ngừng nhận hóa đơn điện tử của công ty. Không xuất được hóa đơn thì hàng giao cho công trình cũng phải dừng.
Vì sao máy hỏi cả công ty làm ăn thật
Anh/chị thử đứng sang phía cơ quan thuế một lúc. Có một loại công ty được lập ra chỉ để bán hóa đơn, và loại ấy có hình dáng rất dễ nhận. Địa chỉ đổi liên tục, không có kho, cả công ty vài người, doanh thu thì lớn mà thuế phải nộp mỗi kỳ chỉ vài triệu. Những dấu hiệu rủi ro được đặt ra là để bắt loại công ty ấy.
Chỉ có điều một công ty thật mà làm ăn tiết kiệm lại vô tình mang đúng hình dáng đó. Máy chỉ nhìn thấy hình dáng.
Thế nên luật dành sẵn một chỗ để công ty nói phần của mình, là thông báo giải trình, với 10 ngày làm việc mỗi lần và tối đa hai lần. Quá hạn mà công ty không trả lời thì hồ sơ đi tiếp sang bước kiểm tra. Có dấu hiệu còn được viết thẳng vào văn bản, ví dụ trụ sở đặt tại căn hộ chung cư không được phép kinh doanh.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi chưa cần tới công ty anh Hưng. Tôi đặt số liệu mấy năm cạnh nhau rồi tìm những cặp số lẽ ra phải đi cùng mà lại đi ngược. Doanh thu tăng hơn một nửa mà thuế GTGT phải nộp lại giảm. Doanh thu tăng mà phải thu tăng nhanh gấp mấy lần. Bán 28 tỷ tiền hàng mà tồn kho gần bằng không.
Sau đó tôi gọi vào số điện thoại công ty đã đăng ký và gửi thư tới địa chỉ trên giấy. Có người nhấc máy, trả lời được hàng đi đường nào và tiền về lúc nào, thì tôi hiểu đây là công ty đang làm ăn thật. Còn nếu không ai nhấc máy và thư bị trả về thì tôi đưa hồ sơ ấy lên đầu danh sách.
Ba điều người ta hay tin, và chỗ không đáng sợ như lời đồn
Vào vùng quan sát chưa có nghĩa là công ty có lỗi. Trong ca của anh Hưng, lãi mỏng và khách nợ là chuyện làm ăn thật, chị Thu giải thích xong trong vài ngày.
Anh/chị cũng đừng sửa số cho đẹp để tránh dấu hiệu. Lãi mỏng thật thì cứ khai lãi mỏng.
Dấu hiệu nào giữ, dấu hiệu nào sửa
Lãi mỏng hay khách trả chậm là dấu hiệu thật, anh/chị cứ giữ và soạn sẵn lời giải thích. Cái địa chỉ của anh Hưng là giấy tờ lệch với thực tế, loại này sửa giấy cho khớp là xong. Còn khoản sai thật mà kế toán đã báo thì nên sửa trước khi có người hỏi.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Nhiều dấu hiệu dồn lên một mã số thuế thì sẽ có người hỏi. Tập hồ sơ ở việc số 4 anh/chị bảo kế toán làm trong tuần này, mất chừng một buổi chiều.
Trong những con số bị đem ra đặt cạnh nhau, con số được nhìn đầu tiên là doanh thu. Ghi doanh thu sớm một kỳ hay muộn một kỳ thì cũng thành một dấu hiệu, và bài sau tôi nói về chuyện đó.