"Khách chưa trả tiền thì xuất hóa đơn làm gì cho phải ứng thuế trước?" Cứ tới tháng 12 là tôi lại nghe câu này, và người hỏi thường thấy mình rất có lý.
Bài 2 kết ở chỗ con số được nhìn đầu tiên là doanh thu. Bài này tôi chỉ nói một chuyện, là khoản doanh thu ấy ghi vào lúc nào. Cùng một khoản tiền, ghi vào tháng 12 năm nay hay tháng 3 năm sau thì tổng hai năm không đổi, nhưng thuế của từng năm thì đổi.
Ngày ghi doanh thu do tờ biên bản giao hàng, biên bản nghiệm thu quyết định, tức tờ giấy hai bên ký để xác nhận việc đã xong. Tôi nói trước là ghi muộn một kỳ rồi tự sửa thì tốn ít, trong ca của bài này chỉ 4 hay 11 triệu. Để kéo sang nhiều kỳ thì số tiền mới lớn.
Thuế chạy từ ngày việc xong, không đợi hóa đơn và không đợi tiền
Nhiều anh/chị nghĩ chưa xuất hóa đơn thì chưa phải lo. Luật Thuế giá trị gia tăng 2024, Điều 8 viết khác. Với hàng hóa, thuế giá trị gia tăng (GTGT) phát sinh lúc giao hàng cho người mua hoặc lúc lập hóa đơn. Với dịch vụ là lúc làm xong hoặc lúc lập hóa đơn. Cả hai câu đều kết bằng mấy chữ "không phân biệt đã thu được tiền hay chưa thu được tiền".
Vậy là có hai mốc, và người đi kiểm tra lấy mốc tới trước. Hóa đơn là một mốc. Mốc kia là ngày việc xong, và ngày này nằm trên giấy tờ do chính anh/chị ký. Nghị định 254/2026, Điều 9 còn buộc hóa đơn phải lập đúng vào ngày ấy. Việc xong rồi mà hóa đơn chưa có thì công ty vừa nộp thuế chậm, vừa lập hóa đơn sai thời điểm.
Kế toán vào việc từ chặng ba. Ngày ở chặng hai là do anh/chị ký, họ chỉ đọc lại nó.
Một doanh nghiệp giả định: tờ biên bản ký ngày 22 tháng 12
Con số trong ca này là tôi đặt ra, cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Anh Dũng là chủ kiêm giám đốc một công ty thi công nội thất văn phòng. Kế toán của công ty là chị Ngân. Thứ Hai ngày 22/12/2025, công ty bàn giao xong một văn phòng cho khách, hai bên ký biên bản nghiệm thu, giá trị 3 tỷ đồng chưa thuế. Giá vốn là 2,5 tỷ, nên lãi 500 triệu và thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) của khoản này là 85 triệu. Hợp đồng cho khách trả tiền trong 90 ngày.
Khách đề nghị: "Bao giờ bên em chuyển tiền thì anh xuất hóa đơn nhé, cho khớp sổ bên em." Anh Dũng thấy tiện, vì xuất hóa đơn bây giờ thì đầu tháng 2 phải nộp 240 triệu thuế GTGT trong khi tiền chưa về, mà lãi năm 2025 cũng đã cao.
Chị Ngân nói ngay hôm ấy: "Anh ơi, biên bản ký ngày 22 thì em phải lập hóa đơn ngày 22. Khoản này là doanh thu của năm 2025, khách trả lúc nào cũng vậy." Anh Dũng bảo: "Để qua Tết khách trả rồi xuất, có gì anh chịu." Chị Ngân gửi một email ghi lại là đã báo, đưa tờ biên bản vào bảng theo dõi những khoản đã nghiệm thu mà chưa có hóa đơn, rồi làm theo. Thứ Hai ngày 16/3/2026 khách chuyển tiền, hóa đơn lập cùng ngày.
Nếu anh Dũng nghe chị Ngân từ đầu thì công ty không mất thêm đồng nào. Hóa đơn lập ngày 22/12, thuế GTGT 240 triệu nộp ngày 2/2/2026, tức là ứng thuế trước 42 ngày.
Chưa nghe từ đầu thì còn lúc quyết toán, tức lúc khóa sổ và nộp tờ khai thuế của cả năm. Giữa tháng 3/2026 chị Ngân mở bảng theo dõi ra: "Hóa đơn đề ngày 16/3 mà biên bản đề ngày 22/12. Mình đưa khoản này về năm 2025 đi anh, bây giờ còn kịp hạn." Anh Dũng đồng ý. Chị khai bổ sung, tức nộp lại tờ khai đã sửa, cho thuế GTGT quý IV, nộp ngày 20/3, và đưa 3 tỷ doanh thu vào quyết toán năm 2025 đúng hạn 31/3, kèm một trang giải thích vì sao hóa đơn đề tháng 3 mà thuế khai ở quý IV. Công ty mất thêm 3,2 triệu tiền chậm nộp của 45 ngày, và nếu bị lập biên bản vì hóa đơn sai thời điểm thì thêm chừng một triệu.
Còn nếu lúc ấy anh Dũng bảo cứ để theo ngày hóa đơn, thì thuế GTGT vào tờ khai quý I/2026, nộp ngày 20/4, còn 3 tỷ doanh thu và 500 triệu tiền lãi nằm ở năm 2026. Tháng 9, soát sổ chín tháng, chị Ngân nhắc lần thứ ba và lần này anh nghe. Ngày 15/9 công ty khai bổ sung quyết toán 2025, nộp 85 triệu thuế TNDN kèm tiền chậm nộp, năm 2026 thì bớt đi đúng khoản ấy. Tính cả phần chậm nộp thuế GTGT và tiền phạt hóa đơn, công ty mất thêm gần 11 triệu, chưa bị phạt khai sai.
Giờ tới trường hợp anh Dũng không chịu sửa: "Sang năm đằng nào mình cũng nộp, khai lại làm gì cho rối." Thứ Hai ngày 5/10/2026, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra năm 2025 tại công ty. Tờ biên bản ngày 22/12 nằm ngay trong tập hồ sơ hợp đồng. Ngày 6/11 công ty nộp 85 triệu thuế TNDN của năm 2025 cùng tiền phạt và tiền chậm nộp.
Tôi tính phạt 20% trên 85 triệu thuế TNDN, vì tới lúc bị kiểm tra thì năm 2025 vẫn khai thiếu khoản ấy. Phần thuế GTGT công ty đã tự khai ở quý sau nên tôi chỉ tính tiền chậm nộp, mỗi ngày 0,03%. Nếu phần này cũng bị coi là khai sai thì cộng thêm 48 triệu tiền phạt nữa.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra. Trong ca này mốc ấy là ngày 5/10/2026, sau ngày đó năm 2025 không khai bổ sung được nữa. Còn muốn khỏi bị phạt 20% thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Riêng tờ biên bản thì không sửa được. Ký lại hay đề lùi ngày là lập giấy tờ sai sự thật, chuyện ấy nặng hơn nộp thuế muộn rất nhiều.
Trên một hợp đồng 3 tỷ thì bốn con số ấy đều nhỏ. Số tiền chỉ lớn khi một kỳ thành nhiều kỳ. Giả sử tháng 3 khách không trả tiền mà quay ra cãi về khối lượng, còn anh Dũng thì giữ nguyên tắc chưa có tiền thì chưa xuất hóa đơn. Tới lúc bị kiểm tra, công ty vẫn phải nộp đủ 325 triệu tiền thuế cho một khoản chưa thu được đồng nào, và mất thêm 92 triệu. Trong đó có 65 triệu tiền phạt 20% trên cả hai khoản thuế vì chưa khoản nào được khai, hơn 25 triệu tiền chậm nộp và 1,5 triệu tiền phạt không lập hóa đơn.
Cũng tháng 12 ấy có một chuyện ngược chiều. Một khách khác xin hóa đơn đề ngày 29/12 cho lô bàn ghế 800 triệu để kịp ngân sách năm của họ, trong khi tới 15/1/2026 hàng mới về và giao. Làm vậy công ty không thiếu đồng thuế nào, còn nộp sớm 64 triệu. Chị Ngân vẫn can: "Ngày 29 kho mình chưa có lô này. Hóa đơn mà đi trước hàng thì ai nhìn vào cũng hỏi." Lần này anh Dũng nghe.
Vì sao luật không đợi tiền về
Anh/chị thử nghĩ nếu thuế đợi hóa đơn. Khi ấy người bán tự chọn được năm nộp thuế, cứ để hóa đơn sang tháng 1 là xong. Nếu thuế đợi tiền về thì hai bên chỉ cần thỏa thuận với nhau ngày trả là dời được ngày nộp. Luật neo vào ngày việc xong vì đó là thứ có bên thứ hai cùng ký, một mình người bán không sửa được. Vì vậy doanh thu không phải muốn ghi lúc nào cũng được.
Ghi sớm thì tiền phạt cho một tờ hóa đơn sai thời điểm chỉ chừng một triệu. Cái đáng lo là tờ hóa đơn lập khi kho chưa có hàng, nhìn từ ngoài thì giống hệt một tờ hóa đơn không có hàng thật. Người bị hỏi trước là khách của anh/chị, vì họ đã dùng nó để khấu trừ thuế. Chuyện này Bài 5sắp đăng sẽ nói kỹ hơn.
Còn ghi muộn mà kéo dài thì có một vụ án hành chính về thuế có thật, tôi kể lại và không nêu tên. Cuối tháng 12/2012, một công ty tư vấn thiết kế ký với đối tác biên bản xác nhận khối lượng đã làm xong, trị giá 17,3 tỷ đồng chưa thuế. Hai năm sau bên kia mới trả 7,4 tỷ, công ty xuất hóa đơn đúng bằng số tiền nhận được. Còn 9,9 tỷ thì hai bên tranh chấp, công ty không xuất hóa đơn.
Năm 2016 cơ quan thuế lấy tờ biên bản năm 2012 làm căn cứ, truy thu 990,5 triệu đồng thuế GTGT của phần chưa xuất hóa đơn, tiền chậm nộp tính ngược về năm 2012. Công ty kiện, nói việc chưa xong, tiền chưa nhận, về sau hai bên còn ký biên bản giảm khối lượng. Năm 2023 tòa hai cấp đều bác. Mấy biên bản giảm khối lượng không kèm hồ sơ nào giải thích vì sao giảm. Khoản doanh thu ấy chính công ty đã ghi sổ để tính thuế TNDN. Và trong một vụ kiện đòi nợ, công ty đã đưa đúng tờ biên bản năm 2012 ra tòa để chứng minh mình làm xong việc. Vụ này xử theo luật cũ, quy định về thời điểm thì nay vẫn vậy.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra công ty anh Dũng, tôi xin tập biên bản giao hàng và nghiệm thu của tháng 12 cùng ba tháng đầu năm sau, xếp theo ngày. Bên cạnh tôi đặt bảng kê hóa đơn và sao kê ngân hàng. Biên bản nào ký trước hóa đơn nhiều tuần thì tôi đánh dấu là ghi muộn. Hóa đơn nào dồn vào mấy ngày cuối tháng 12 mà phiếu xuất kho lại đề tháng 1 thì tôi đánh dấu là ghi sớm.
Tôi cũng so doanh thu trên tờ khai thuế GTGT với doanh thu trên quyết toán thuế TNDN của cùng năm, hai số ấy lệch nhau là có khoản nằm sai kỳ. Rồi tôi hỏi sang bên mua. Bên mua cũng giữ một bản biên bản, người ta hỏi thì họ đưa ra thôi.
Ba điều người ta hay tin, và mặt ngược lại
Nói vậy chứ anh/chị đừng sợ tới mức không dám ký nghiệm thu. Lỡ lệch một kỳ mà tự sửa thì rẻ, như ca của anh Dũng.
Nhưng cũng đừng coi mấy triệu ấy là cái giá để giữ tiền thuế thêm vài tuần. Tiền phạt hóa đơn tính theo số tờ, làm thành nếp thì từ 20 tờ là khung phạt đã từ 15 triệu trở lên.
Phần anh/chị phải tự quyết
Chị Ngân đọc được ngày trên biên bản, nhưng có ba việc chị không quyết thay anh Dũng được. Một là việc xong hôm nào thì ký biên bản hôm ấy, không ký trước và cũng không treo lại. Hai là hợp đồng cho khách tạm ứng bao nhiêu, trả trong bao lâu. Ba là có chịu ứng tiền thuế trước khi khách trả hay không. Khách tạm ứng đủ và trả nhanh thì tới hạn nộp thuế công ty đã có tiền, khỏi phải bỏ tiền túi ra ứng.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Thuế tính từ ngày việc xong, mà ngày ấy nằm trên tờ giấy anh/chị ký. Tờ biên bản ký hôm nay sẽ được đọc lại sau vài năm, bởi một người không có mặt lúc ký.
Nói xong doanh thu thì còn chi phí. Bài sau tôi nói vì sao có hóa đơn, có hợp đồng đàng hoàng mà chi phí vẫn bị loại khi quyết toán.