Công ty không mua bán hóa đơn, mua hàng thật, trả tiền thật, rồi một ngày nhận giấy yêu cầu giải trình về mấy tờ hóa đơn mua vào. Anh/chị thấy oan là phải.
Bài 4 nói một khoản chi phải qua ba cửa. Ca của bài này qua đủ cả ba, hàng có thật, có hóa đơn, trả qua ngân hàng. Chỗ hỏng nằm ngoài công ty, ở người xuất hóa đơn.
Khi xét một tờ hóa đơn, người ta xét cả người đã lập ra nó. Người bán có chuyện thì khách của họ bị hỏi, và câu hỏi là anh/chị đã mua của ai.
Hóa đơn được nhìn trong một chuỗi
Thuế giá trị gia tăng (GTGT) ghi trên hóa đơn mua vào là số anh/chị được trừ bớt khi tính thuế phải nộp, gọi là khấu trừ. Số ấy cũng là số người bán phải kê và nộp. Một tờ hóa đơn vì vậy nối hai tờ khai.
Luật Thuế GTGT 2024, Điều 14 viết rằng hóa đơn lập ra từ những hành vi bị cấm, như mua bán hóa đơn hay dùng hóa đơn không hợp pháp, thì không được khấu trừ. Nghị định 254/2026, Điều 3 kể ra từng trường hợp, có hai trường hợp người mua không cố ý hay gặp. Một là hóa đơn của bên bán đã bị cơ quan thuế xác định không còn ở địa chỉ đăng ký. Hai là hàng mua của người này mà hóa đơn do một tổ chức khác xuất.
Kế toán gặp tờ hóa đơn ở chặng hai, khi người bán đã được chọn xong. Và chuỗi này chạy cả hai chiều. Bài 3 có nhắc tờ hóa đơn lập khi kho chưa có hàng: anh/chị xuất hóa đơn kiểu ấy thì người bị hỏi trước là khách của anh/chị, vì họ đã khấu trừ theo nó.
Một doanh nghiệp giả định: mười lô vải của anh Sáu
Con số trong ca này là tôi đặt ra, cách tính theo luật đang áp dụng.
Anh Tùng là chủ kiêm giám đốc một công ty may đồng phục, doanh thu năm 2025 là 18 tỷ. Sổ sách thuê dịch vụ kế toán, người phụ trách là chị Hạnh.
Tháng 6/2026, qua một người bạn hàng, anh Tùng quen anh Sáu, một mối vải ở chợ. Anh Sáu chào vải thun rẻ hơn chỗ cũ 4%, giao tận xưởng, "hóa đơn đầy đủ". Lô đầu về trong tháng 7. Hợp đồng do anh Sáu mang tới, bên bán đã ký sẵn, là một công ty thương mại ở tỉnh bên. Tiền anh Tùng chuyển vào tài khoản của công ty ấy. Vải về đủ, đúng loại.
Đầu tháng 8, chị Hạnh thấy tờ hóa đơn đầu tiên. Chị tra mã số thuế thì bên bán đang hoạt động, hóa đơn có trên hệ thống. Nhưng công ty này mới lập đầu năm, ngành nghề đăng ký trải từ vật liệu xây dựng tới thực phẩm, và cái tên anh Sáu không nằm trong giấy tờ nào. Chị gọi: "Hóa đơn thì em tra được, nhưng em chưa biết mình đang mua của ai. Anh hỏi giúp em anh Sáu là gì của công ty đó, có giấy giới thiệu không, kho ở đâu. Hàng về thì anh cho thủ kho giữ phiếu giao hàng có chữ ký người giao, ghi cả biển số xe."
Anh Tùng gạt đi: "Hàng về đủ, tiền chuyển khoản đàng hoàng, hóa đơn em tra được rồi. Hỏi vậy người ta tự ái." Chị Hạnh gửi email ghi lại điều đã báo, rồi mỗi tháng tra lại mã số thuế của bên bán.
Nếu anh Tùng hỏi chị Hạnh trước khi đặt lô đầu thì chị cũng hỏi đúng mấy câu ấy. Anh Sáu không có giấy giới thiệu, không chỉ được kho của công ty kia, và anh Tùng hiểu mình sắp mua hàng của một người rồi nhận hóa đơn của một người khác. Anh lấy vải chỗ cũ, mất món rẻ hơn 4%, và công ty không nộp thêm đồng nào.
Nếu anh Tùng nghe từ cuộc gọi tháng 8 thì lúc ấy mới về hai lô, 400 triệu tiền hàng. Anh hỏi thẳng, anh Sáu ậm ừ rồi nói thật là vải của anh ấy, còn hóa đơn "lấy của một công ty quen". Anh Tùng dừng mua. Tờ khai thuế GTGT quý III lúc đó chưa tới hạn, nên chị Hạnh không kê khấu trừ 32 triệu tiền thuế của hai lô ấy. Công ty mất 32 triệu, không bị phạt.
Trong ca này anh Tùng không hỏi, và mua tiếp tới tháng 12, bốn lô trong quý III, sáu lô trong quý IV. Hóa đơn hợp lệ trên hệ thống, bên bán còn hoạt động, người chủ đã quyết, nên chị Hạnh kê khấu trừ 200 triệu ở hai tờ khai quý, trước mỗi tờ khai đều nhắc lại một lần.
Thứ Hai ngày 15/3/2027, chị Hạnh tra thì thấy từ ngày 10/3 bên bán đã bị cơ quan thuế thông báo không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký. Chị báo ngay. Lần này anh Tùng hỏi, và anh Sáu cũng nói đúng câu ấy. Chị Hạnh đề nghị: "Vải là thật, nhưng người bán cho mình là anh Sáu, hóa đơn lại của công ty khác. Mình bỏ khấu trừ cả 200 triệu, nộp lại ngay khi chưa ai hỏi tới mình." Ngày 22/3 công ty khai bổ sung, tức nộp lại tờ khai đã sửa của hai quý, nộp 200 triệu cùng 5 triệu tiền chậm nộp, mỗi ngày 0,03% tính từ sau hạn nộp của từng quý. Tổng là 205 triệu, không bị phạt khai sai.
Giờ tới trường hợp hôm ấy anh Tùng không hỏi anh Sáu, chỉ nói "người ta bỏ đi thì liên quan gì tới mình". Thứ Hai ngày 10/4/2028, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra năm 2026 tại công ty, trong đó có mười tờ hóa đơn kia. Công ty đưa ra hợp đồng, chứng từ chuyển khoản, phiếu nhập kho, sổ cắt vải. Người kiểm tra ghi nhận là có vải thật. Nhưng hỏi tới ai giao hàng, từ kho nào, thì công ty chỉ có cái tên anh Sáu. Ngày 12/5 công ty nộp theo quyết định xử lý.
Mức phạt là 20% vì Luật Quản lý thuế 2025, Điều 45 xếp việc dùng hóa đơn không hợp pháp mà lỗi không thuộc về người mua, đã ghi sổ đầy đủ, vào nhóm khai sai. Phiếu nhập kho, sổ cắt vải, chứng từ chuyển khoản giữ công ty anh Tùng ở nhóm ấy. Công ty không chứng minh được hàng có thật thì bị xếp sang nhóm trốn thuế, phạt nặng hơn nhiều.
Còn 2,5 tỷ tiền hàng, tôi giả định vẫn được tính vào chi phí vì vải đã thành áo và đã bán. Không chắc nơi nào cũng xử như vậy, và nếu bị loại thì công ty còn nộp thêm thuế thu nhập doanh nghiệp trên số tiền ấy.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra, trong ca này là trước ngày 10/4/2028. Muốn khỏi bị phạt 20% thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Thông báo ngày 10/3 là về bên bán, lúc ấy chưa ai xét tới tờ khai của anh Tùng.
Có một việc anh/chị đừng làm, là đi xin một bộ hóa đơn khác, hay nhờ ai ký thêm biên bản giao hàng lùi ngày. Đó là lập giấy tờ sai sự thật, bị xử nặng hơn nhiều so với nộp lại 200 triệu. Việc làm được là hỏi cho ra mình đã mua của ai. Người bán đúng là công ty trên hóa đơn thì gom giấy tờ có thật để giải trình, không đúng thì bỏ khấu trừ.
Món rẻ hơn 4% của mười lô vải là khoảng 100 triệu. Thuế GTGT trên mười tờ hóa đơn là 200 triệu, gấp đôi món hời ấy.
Vì sao luật xét cả người xuất hóa đơn
Thử nghĩ nếu chỉ cần hóa đơn tra được và tiền qua ngân hàng là được khấu trừ. Vài người lập một công ty, xuất hóa đơn cho ai cần, mấy tháng sau bỏ địa chỉ. Người mua khấu trừ đủ, còn số thuế ghi trên hóa đơn thì không ai nộp. Bài 2 gọi đó là dáng công ty bán hóa đơn. Luật chặn từ phía người mua: muốn khấu trừ thì hóa đơn phải do đúng người bán hàng cho mình lập.
Chuyện này đã từng ra tòa, trong một vụ án hành chính về thuế có thật mà tôi không nêu tên. Năm 2011 một công ty xây dựng mua thiết bị điện của một nhà cung cấp, 15 hóa đơn, thuế GTGT 221 triệu. Hai bên có hợp đồng, phần lớn trả bằng chuyển khoản, công ty có xem giấy đăng ký kinh doanh của bên bán.
Năm 2014 cơ quan thuế kiểm tra và xác định người đứng tên đại diện của bên bán là một người không có thật. Tiền hàng vẫn được tính vào chi phí, còn 221 triệu thuế GTGT thì bị truy thu. Công ty khiếu nại không được, đầu năm 2015 khởi kiện. Tài liệu tôi đọc không ghi tòa xử thế nào, chỉ biết đầu năm 2018 vụ án vẫn còn ở tòa. Vụ ấy theo luật cũ, tôi chỉ lấy câu chuyện.
Công ty ấy đã làm gần đủ việc của một người mua bình thường, chỉ chưa một lần gặp người đứng tên công ty bán. Vì vậy tôi vẫn nói kiểm soát thuế cũng là kiểm soát mối quan hệ kinh doanh. Chọn nhà cung cấp là một quyết định có hậu quả thuế, giống quyết định giá hay quyết định cho nợ.
Giấy tờ nào chứng minh được một lần giao hàng thì Bài 7sắp đăng sẽ nói riêng.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi bắt đầu từ người bán. Một công ty vài ba người mà bán đủ thứ hàng, doanh thu lớn, mua vào với bán ra gần bằng nhau nên thuế phải nộp gần bằng không. Thấy vậy là tôi xin danh sách hóa đơn họ đã xuất.
Rồi tôi chia khách của họ làm hai nhóm. Một nhóm cố ý mua hóa đơn, không có hàng. Nhóm kia mua hàng thật nhưng nhận hóa đơn của một bên không phải người bán. Với công ty anh Tùng, tôi hỏi ai tới chào hàng, xe nào chở, anh Sáu là gì của công ty xuất hóa đơn, rồi đặt số mét vải mua vào cạnh số áo bán ra. Giấy tờ lập từ ngày giao hàng thì tôi tin, giấy tờ làm thêm sau khi tôi hỏi thì không.
Ba điều người ta hay tin, và mặt ngược lại
Người bán có chuyện thì chưa chắc hóa đơn của anh/chị hỏng. Theo Nghị định 254, hóa đơn lập trước ngày bên bán bị xác định bỏ địa chỉ chỉ thành không hợp pháp khi cơ quan thuế hoặc công an đã khẳng định như vậy. Công ty mua đúng của người bán ấy, còn giữ hồ sơ giao nhận, thì giải trình bằng chính hồ sơ đó.
Tôi không khuyên anh/chị nghi mọi đối tác, làm ăn mà nghi hết thì không làm được gì. Hồ sơ kỹ dành cho nhà cung cấp lớn, nhà cung cấp mới, và người chào giá rẻ khác thường.
Phần anh/chị phải tự quyết
Chị Hạnh tra được mã số thuế, nhưng có ba việc chị không làm thay anh Tùng được. Một là chọn mua của ai. Hai là hỏi thẳng người chào hàng xem họ là gì của công ty trên hóa đơn. Ba là buộc thủ kho giữ giấy giao nhận, vì thủ kho nghe lệnh của chủ.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Anh/chị không mua bán hóa đơn, điều đó tôi tin. Nhưng tờ hóa đơn anh/chị cầm tốt hay xấu là do người lập ra nó, và người ấy do anh/chị chọn.
Khi đã nghi một người bán, người kiểm tra lần theo tiền trước khi đọc tới giấy tờ. Bài sau tôi nói vì sao cơ quan thuế nhìn dòng tiền trước khi nhìn hóa đơn.