Bài 5 dừng ở chỗ người kiểm tra, khi đã nghi một người bán, lần theo tiền trước khi đọc tới giấy tờ. Hợp đồng, hóa đơn, biên bản xếp đủ một tập, sao họ lại mở sao kê ngân hàng trước?
Vì cả tập giấy ấy do công ty và đối tác lập ra, còn sao kê thì không ai trong hai bên viết được. Ca của bài này không có đồng tiền mặt nào, người bán cũng không có chuyện gì. Tiền hàng được chuyển khoản đủ, chỉ là đi từ tài khoản riêng của giám đốc chứ không phải tài khoản công ty.
Sao kê là thứ công ty không tự viết được
Người kiểm tra biết hợp đồng, biên bản có thể được lập sau, nên họ không coi ngày ghi trên giấy là bằng chứng.
Dòng tiền thì khác. Mỗi lần chuyển, ngân hàng ghi ngày giờ, tài khoản đi, tài khoản đến, số tiền, nội dung. Nộp hay rút tiền mặt ở quầy thì có thêm tên người đứng nộp, đứng rút.
Và cơ quan thuế hỏi được ngân hàng. Nghị định 252/2026, Điều 61 giao ngân hàng cung cấp thông tin tài khoản và dữ liệu giao dịch của người nộp thuế, gồm giá trị, nội dung, bên chuyển, bên nhận, để phục vụ quản lý thuế. Chuyện này Bài 17sắp đăng sẽ nói riêng.
Người kiểm tra không đọc từng dòng. Họ tìm mấy kiểu đi tiền đã quen mắt.
Gặp một trong bốn kiểu ấy chưa có nghĩa là sai, nó chỉ khiến người ta hỏi. Ca của bài này là kiểu thứ ba.
Một doanh nghiệp giả định: năm lần anh Thắng trả thay
Con số trong ca này là tôi đặt ra, cách tính theo luật đang áp dụng.
Anh Thắng là chủ kiêm giám đốc, có hưởng lương, của một công ty phân phối phân bón ở tỉnh, doanh thu năm 2025 là 40 tỷ. Kế toán của công ty là chị Yến.
Vụ hè thu 2026, các cửa hàng cấp dưới trả chậm nên tài khoản công ty cạn. Nhà cung cấp thì chỉ xếp xe khi tiền đã vào tài khoản. Ngày 12/5, anh Thắng dùng điện thoại chuyển 126 triệu từ tài khoản riêng cho nhà cung cấp, gồm 120 triệu tiền hàng và 6 triệu thuế giá trị gia tăng (GTGT) 5%. Xe hàng về kịp.
Chiều hôm ấy chị Yến đối chiếu công nợ, thấy hóa đơn đã được trả mà tài khoản công ty không đi đồng nào. Chị hỏi rồi nói ngay: "Tiền hàng từ 5 triệu mà anh hay nhân viên trả thay công ty thì phải có giấy từ trước anh ạ. Hoặc công ty có quy chế cho trả thay rồi chuyển khoản trả lại anh, hoặc anh cho công ty mượn, tiền vào tài khoản công ty rồi em chuyển đi. Lô hôm nay tiền đi khi chưa có giấy, kiểm tra thì dễ bị loại, nên em đề nghị không khấu trừ thuế, không tính chi phí. Tờ quy chế một trang em soạn sẵn rồi, anh ký để lần sau dùng."
Chị nói theo Nghị định 181/2025, Điều 26. Khoản mua từ 5 triệu đồng, tính cả thuế, phải trả không dùng tiền mặt thì mới được trừ số thuế GTGT ghi trên hóa đơn, gọi là khấu trừ. Nhân viên trả thay thì phải theo quy chế của công ty, rồi công ty chuyển khoản trả lại. Nghị định 320/2025, Điều 9 đòi điều tương tự khi tính chi phí cho thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN).
Nếu anh Thắng hỏi chị Yến trước khi bấm chuyển thì tờ quy chế đã được ký từ hôm trước, cả năm lần trả thay đều có giấy đi trước, công ty không nộp thêm đồng nào.
Nếu anh ký ngay chiều 12/5 thì bốn lần sau có giấy. Riêng lô đầu, chị Yến không kê khấu trừ 6 triệu, không tính 120 triệu vào chi phí nên thuế TNDN tăng 20,4 triệu. Tiền lô ấy đã đi trước khi có quy chế nên không cứu được. Công ty mất hơn 26 triệu, không bị phạt.
Trong ca này anh Thắng gạt đi: "Anh chuyển khoản đàng hoàng, sao kê còn đó. Giấy nội bộ thì cuối vụ em soạn một thể, anh ký." Chị Yến đáp: "Giấy ký cuối vụ mà ghi ngày đầu vụ thì em không làm được." Anh bảo: "Vậy em cứ đưa vào, có gì anh chịu."
Anh trả thay thêm bốn lần, tới ngày 4/8 thì tổng cộng 630 triệu. Tiền cửa hàng về, công ty chuyển trả anh hai đợt, 378 triệu ngày 30/6 và 252 triệu ngày 31/8. Chị Yến nói rõ đây là khoản dễ bị loại chứ chưa chắc bị loại, và người ký tờ khai là anh Thắng. Chị gửi email ghi lại ý kiến của mình, lập bảng theo dõi từng lần trả thay, nhắc lại trước mỗi tờ khai quý. Hai tờ khai vẫn trừ đủ 30 triệu thuế GTGT theo quyết định của anh.
Giữa tháng 11, lúc lên số tạm tính cả năm, chị nhắc lần nữa, kèm con số. Nếu lần này anh nghe thì ngày 16/11/2026 công ty khai bổ sung, tức nộp lại tờ khai đã sửa của hai quý, nộp 30 triệu cùng 0,6 triệu tiền chậm nộp, mỗi ngày 0,03% tính từ sau hạn nộp của từng quý. Tới tờ khai thuế TNDN cả năm, nộp tháng 3/2027, 600 triệu tiền hàng không tính vào chi phí, thuế tăng 102 triệu. Tổng là khoảng 133 triệu, không bị phạt.
Còn nếu anh vẫn bảo cứ để vậy thì tới thứ Hai ngày 13/9/2027, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra năm 2026 tại công ty. Trên sao kê công ty, năm hóa đơn không có dòng tiền nào đi kèm, lại có hai dòng công ty chuyển cho giám đốc, nội dung "trả tiền anh Thắng". Anh đưa sao kê tài khoản riêng, khớp từng hóa đơn. Người kiểm tra ghi nhận hàng có thật, tiền có thật, rồi hỏi quy chế cho giám đốc trả thay, lập trước ngày 12/5. Công ty không có. Ngày 15/10 công ty nộp theo quyết định xử lý.
Mức phạt là 20% vì đây là khai sai: hóa đơn thật, sổ sách ghi đủ, chỉ thiếu điều kiện để được trừ. Không chắc đoàn kiểm tra nào cũng loại năm lô này, có nơi thấy hàng thật, tiền thật thì cho qua. Nhưng đọc chặt hai nghị định thì công ty thiếu tờ quy chế có từ trước, và chị Yến không muốn để 132 triệu vào chỗ may rủi.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra, trong ca này là trước ngày 13/9/2027. Muốn khỏi bị phạt 20% thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai.
Có một việc anh/chị đừng làm, là soạn tờ quy chế bây giờ rồi ghi ngày tháng 5. Ngày giờ của năm lần chuyển đã nằm ở ngân hàng, và lập giấy tờ sai sự thật là một lỗi khác, nặng hơn khai sai. Việc làm được là ký quy chế ghi ngày thật để dùng từ hôm nay, còn năm lô cũ thì bảo kế toán khai bổ sung, bỏ khấu trừ và bỏ chi phí.
Trong 168 triệu thì 132 triệu đã mất từ lúc anh Thắng bấm chuyển năm lần ấy. Chần chừ thêm gần một năm tốn thêm chừng 35 triệu.
Vì sao luật đòi tiền đi đúng đường
Thử nghĩ nếu chỉ cần một tờ giấy của ngân hàng là đủ. Khi ấy ai cũng dựng được một dòng tiền cho tờ hóa đơn không có hàng. Vì vậy Điều 26 không tính giấy nộp tiền mặt vào tài khoản bên bán là chứng từ thanh toán. Còn khi người trả không phải là công ty thì luật đòi biết người ấy trả theo giấy nào.
Chuyện dựng dòng tiền đã từng ra tòa, trong một vụ án hành chính về thuế có thật mà tôi không nêu tên. Năm 2014 một công ty thương mại bị kiểm tra về hai năm 2012 và 2013, với 156 hóa đơn mua giấy phế liệu, than, gỗ ván của bảy nhà cung cấp. Công ty không có kho, không có chi phí vận chuyển, còn tiền hàng thì trả qua ngân hàng đủ.
Cơ quan thuế lần theo tiền. Bên bán nhận tiền xong thì rút ra ngay trong ngày. Hai người đứng nộp tiền vào tài khoản của bên mua lại chính là người đứng rút tiền khỏi tài khoản của bên bán. Dòng tiền ấy dựng được, nhưng ngân hàng vẫn ghi ai nộp, ai rút, ngày nào, và chính mấy dòng đó làm lộ.
Phán quyết ghi trong tài liệu tôi đọc không nghiêng hẳn về bên nào. Với 25 hóa đơn của một bên bán không hề có hàng mua vào bán ra, cơ quan thuế xử lý đúng. Với 131 hóa đơn của sáu bên kia, xuất khi họ còn hoạt động bình thường, việc truy thu là chưa đúng pháp luật. Vụ ấy theo luật cũ, tôi chỉ lấy câu chuyện.
Công ty anh Thắng khác hẳn vụ ấy, hàng có thật, tiền cũng thật. Nhưng trên sao kê, anh cũng đứng hai vai, vừa trả tiền cho nhà cung cấp, vừa nhận tiền từ công ty, và chỉ một tờ giấy có từ trước mới nói được anh đứng vai nào. Chuyện tiền công ty và tiền riêng của người chủ thì Bài 26sắp đăng sẽ nói kỹ.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi xin sao kê trước khi xin hóa đơn. Tôi dò hóa đơn lớn nào không có dòng tiền đi kèm, khoản nào về xong đi ngay trong ngày đúng một con số. Rồi tôi xem tiền chạy qua lại giữa công ty với giám đốc hay người nhà, nhất là những khoản gọi là vay mượn mà không có hợp đồng.
Gặp giấy nộp tiền mặt thì tôi đọc tên người nộp, hỏi người ấy là gì của công ty. Với công ty anh Thắng, tôi hỏi hai dòng chuyển cho giám đốc là trả cho việc gì, xin sao kê tài khoản riêng của anh, rồi hỏi quy chế cho anh trả thay. Tôi xem nó được lập trước hay sau ngày 12/5.
Ba điều người ta hay tin, và mặt ngược lại
Cũng đừng hiểu quá lên. Tiền vào rồi ra ngay không phải là lỗi, công ty thương mại nào cũng có ngày thu buổi sáng, trả buổi chiều. Anh/chị trả lời được tiền của ai, trả cho việc gì là xong.
Người chủ bỏ tiền riêng cứu công ty lúc thiếu cũng là chuyện thường. Chỉ cần tiền đi qua tài khoản công ty và có giấy mượn tiền lập trước, hoặc có quy chế cho trả thay ký từ trước.
Phần anh/chị phải tự quyết
Chị Yến soạn được giấy, nhắc được hạn. Còn tiền đi từ tài khoản nào, và ký tờ giấy trước hay sau khi tiền đi, thì chỉ anh Thắng quyết được.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Giấy tờ anh/chị tự lập được, ngày giờ của một lần chuyển tiền thì ngân hàng ghi. Nên lần tới công ty thiếu tiền, anh/chị gọi kế toán trước khi mở điện thoại chuyển khoản.
Tiền đi đúng đường, hóa đơn và hợp đồng đủ cả, người kiểm tra vẫn còn hỏi việc ấy có xảy ra thật không. Bài sau tôi nói khi hợp đồng, hóa đơn, chuyển khoản đã đủ thì một giao dịch còn thiếu bằng chứng gì.