Bài 6 dừng ở chỗ tiền đi đúng đường, hóa đơn và hợp đồng đủ cả, người kiểm tra vẫn còn hỏi việc ấy có xảy ra thật không. Ba thứ giấy ấy chẳng phải là bằng chứng rồi sao?
Là bằng chứng, nhưng chỉ cho chuyện tiền. Số tiền ấy mua được việc gì thì cả ba không ghi. Ca của bài này tiền đi từ tài khoản công ty, người bán làm ăn đàng hoàng, khoản chi là thật. Chỉ có một phần của nó không ai kể lại được.
Ba thứ giấy quen thuộc trả lời tới đâu
Đặt ba thứ giấy cạnh nhau thì chưa thứ nào nói việc đã được làm hay chưa. Phải có thêm một lớp nữa.
Lớp thứ tư không nằm ở phòng kế toán. Với hàng hóa, nó là phiếu giao hàng có chữ ký người nhận, biển số xe chở, phiếu nhập kho, sổ ghi xe ra vào cổng. Dịch vụ thì không có hàng để đếm, nên nó là thứ bên làm bàn giao lại, tên những người đã làm, thư từ và tin nhắn qua lại trong lúc làm.
Mấy thứ ấy chỉ sinh ra được trong lúc việc đang diễn ra. Người giữ kho không ghi biển số thì hôm sau đã không ai nhớ. Ghi rồi mà không ai gom thì nó nằm trong điện thoại của một nhân viên, tới ngày người ấy nghỉ việc.
Một doanh nghiệp giả định: 12 hóa đơn cước xe của anh Khoa
Con số trong ca này là tôi đặt ra, cách tính theo luật đang áp dụng.
Anh Khoa là chủ kiêm giám đốc một xưởng bao bì carton, doanh thu năm 2024 là 35 tỷ. Kế toán của xưởng là chị Vân. Đầu năm 2025 anh bán hai xe tải cũ rồi thuê nhà xe của anh Bình, chỗ quen lâu năm, chở hàng cho khách.
Hợp đồng ký một lần cho cả năm, có đơn giá từng tuyến. Cuối tháng 1 nhà xe gửi hóa đơn ghi đúng một dòng "Cước vận chuyển tháng 1/2025", 100 triệu cước và 8 triệu thuế giá trị gia tăng (GTGT). Số thuế ấy công ty được trừ vào thuế phải nộp, gọi là khấu trừ.
Đầu tháng 2, trước khi trả tiền, chị Vân lấy phiếu giao hàng của kho nhân với đơn giá trong hợp đồng thì chỉ ra 75 triệu. Chị hỏi 25 triệu kia. Anh Khoa kể có mấy chuyến chở giấy cuộn từ nhà máy giấy về, tính theo đơn giá tuyến ấy, mấy chuyến giao gấp ban đêm phải thêm tiền, vài lần xe nằm chờ ở kho khách, anh chốt với anh Bình qua điện thoại cả.
Chị Vân nói: "Tiền này em tin là thật, nhưng trong tay em chỉ có lời anh. Em xin ba việc. Nhà xe gửi kèm hóa đơn một bảng kê chuyến, có ngày, biển số, tuyến, số phiếu giao hàng. Kho ghi biển số xe lên phiếu giao hàng. Khoản nào ngoài đơn giá thì anh nhắn cho anh Bình một dòng rồi chuyển cho em. Mẫu bảng kê em soạn rồi, anh nói với anh Bình một câu."
Nếu anh Khoa gật đầu hôm ấy thì cả 12 hóa đơn đều có bảng kê, khoản thêm nào cũng có một dòng tin nhắn, công ty không nộp thêm đồng nào. Cái giá là mỗi chuyến xe thêm vài phút của người giữ kho.
Trong ca này anh gạt đi: "Hàng tới nơi, khách trả tiền rồi, hóa đơn với chuyển khoản đủ cả. Chỗ anh Bình là anh em, đừng làm khó người ta." Chị Vân gửi email ghi lại đề nghị. Tháng nào chị cũng làm lại phép nhân ấy, ghi phần chênh vào bảng theo dõi, nhắc lại trước mỗi tờ khai thuế GTGT của quý. Các tờ khai vẫn khấu trừ đủ theo quyết định của anh.
Nếu anh nghe ở lần nhắc giữa tháng 7/2025 thì nửa cuối năm có đủ. Sáu tháng đầu, chị Vân xin nhà xe bản chụp sổ điều xe, là sổ ghi xe nào chạy chuyến nào, đặt cạnh phiếu giao hàng, phiếu nhập kho giấy cuộn và sổ cổng của bảo vệ, khớp được hết, trừ 90 triệu tiền thêm chốt qua điện thoại. Chị đề nghị bỏ phần ấy ra: mất 7,2 triệu thuế GTGT của hai quý, và không tính 90 triệu vào chi phí thì thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) tăng 15,3 triệu. Tổng gần 23 triệu, không bị phạt.
Anh vẫn để vậy, và quyết toán, tức tờ khai thuế TNDN cả năm 2025, tính cả 1,2 tỷ cước vào chi phí. Cuối tháng 7/2026 chị Vân nhắc lần nữa, kèm con số. Nếu lần này anh nghe thì ngày 3/8/2026 công ty khai bổ sung, tức nộp lại các tờ khai đã sửa: bỏ 180 triệu tiền thêm, nộp 14,4 triệu thuế GTGT, 30,6 triệu thuế TNDN và 2,5 triệu tiền chậm nộp, mỗi ngày 0,03%. Tổng gần 48 triệu, không bị phạt.
Còn nếu anh vẫn bảo cứ để vậy thì thứ Hai ngày 12/10/2026, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra năm 2025 tại công ty. Năm 2024 công ty không có đồng cước thuê ngoài nào, năm 2025 có 1,2 tỷ, nên họ xem khoản này trước. Họ làm đúng phép nhân của chị Vân rồi hỏi 300 triệu còn lại.
Công ty đưa phiếu nhập kho giấy cuộn có ghi biển số xe và sổ cổng của bảo vệ, giải trình được 120 triệu. Với 180 triệu kia, anh Khoa kể lại được, nhưng sổ điều xe của nhà xe chỉ ghi chuyến, không ghi tiền thêm, và không có dòng tin nhắn nào. Người kiểm tra ghi là chưa đủ cơ sở xác định khoản chi thực tế phát sinh. Ngày 13/11 công ty nộp theo quyết định xử lý.
Mức phạt là 20% vì đây là khai sai: hóa đơn thật, sổ sách ghi đủ, chỉ là công ty không chứng minh được một phần khoản chi. Không chắc đoàn kiểm tra nào cũng loại 180 triệu ấy, có nơi thấy nhà xe có thật, hàng tới khách đủ thì cho qua. Chị Vân chỉ không muốn để 45 triệu tiền thuế vào chỗ may rủi.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra, trong ca này là trước ngày 12/10/2026. Muốn khỏi bị phạt 20% thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai.
Trước khi tính tới khai bổ sung thì còn một việc, là đi gom những thứ đã sinh ra từ hồi ấy và còn nằm đâu đó, như sổ điều xe của nhà xe, phiếu nhập kho, sổ cổng, tin nhắn cũ. Việc này cũng có hạn, sổ cổng có nơi hết năm là bỏ, đổi điện thoại là mất tin nhắn. Phần không gom được thì người chủ quyết giữ hay bỏ khỏi chi phí, sau khi nghe kế toán nói con số.
Có một việc anh/chị đừng làm, là bây giờ ngồi lập phụ lục hợp đồng hay biên bản xác nhận tiền thêm rồi ghi ngày của năm 2025. Giấy lập sau mà ghi ngày trước là giấy tờ sai sự thật, một lỗi khác, nặng hơn khai sai. Bảng chị Vân lập hôm nay để đặt các sổ ấy cạnh nhau thì ghi ngày hôm nay. Giấy xác nhận với nhà xe lập bây giờ, ghi ngày bây giờ cũng không sai, nhưng nó chỉ là lời kể thêm, không thay được dấu vết cũ.
Trong 58 triệu thì 45 triệu là thuế của phần không chứng minh được, nhánh nào để lỡ cũng mất. Chờ tới lúc bị kiểm tra thì thêm 13 triệu tiền phạt và chậm nộp. Còn hơn 1 tỷ kia đứng được là nhờ mấy thứ có từ ngày xe chạy, tức phiếu giao hàng, phiếu nhập kho, sổ cổng.
Vì sao ba thứ giấy chưa đủ
Luật Thuế TNDN 2025, Điều 9 đặt điều kiện đầu tiên cho một khoản chi được trừ là khoản chi thực tế phát sinh, liên quan tới sản xuất, kinh doanh. Hóa đơn và cách trả tiền là hai điều kiện sau. Bài 4 gọi đó là ba cửa.
Chữ "thực tế" ở cửa đầu thì công ty phải tự chứng minh. Với vài khoản chi riêng như tài trợ, tổn thất do thiên tai, thông tư kể tên từng tờ giấy phải có. Cước xe, tiền sửa máy, tiền quảng cáo thì không có danh sách nào như vậy.
Ba thứ giấy đều lập được mà không cần có việc gì xảy ra, nên người kiểm tra không dừng ở đó. Hóa đơn dịch vụ càng dễ lập, vì không có hàng trong kho để đếm. Cho nên với cước xe, sửa chữa, quảng cáo, người kiểm tra quen đòi dấu vết việc làm, và công ty làm thật cũng bị hỏi đúng câu ấy.
Tòa án cũng hỏi đúng câu ấy. Trong một vụ án hành chính về thuế có thật mà tôi không nêu tên, một doanh nghiệp tư nhân bị truy thu, tức bị buộc nộp lại, hơn 1,2 tỷ thuế GTGT của sáu hóa đơn mua hàng, vì bên bán về sau bỏ địa điểm kinh doanh. Tòa xét hóa đơn xuất trước hay sau khi bên bán bỏ đi, có dấu hiệu mua bán hóa đơn không, rồi xét hàng và tiền giữa hai bên có thật không. Theo tài liệu tôi đọc, tòa cho rằng khoản truy thu ấy không có cơ sở. Vụ này theo luật cũ, tôi chỉ lấy câu chuyện. Doanh nghiệp ấy trả lời được nhờ ngày trên hóa đơn và giấy chuyển tiền qua ngân hàng, đều có từ hôm giao dịch. Nếu câu hỏi đi tiếp sang hàng về bằng xe nào, ai ký nhận, thì hai thứ ấy không trả lời được.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi chưa mở hợp đồng vội. Tôi tìm khoản chi nào năm nay mới có, khoản nào lớn mà hóa đơn chỉ ghi một dòng. Rồi tôi tự tính lại bằng phiếu giao hàng, phiếu nhập kho, sổ cổng, những thứ công ty không soạn riêng cho tôi xem. Tính ra ít hơn hóa đơn thì tôi hỏi phần chênh.
Tôi hỏi người giữ kho trước khi hỏi giám đốc. Xe nào hay vào, tài xế tên gì, giao ban đêm thì ai mở cổng. Sau đó tôi xin nhà xe sổ điều xe của đúng những tháng ấy. Ba chỗ kể giống nhau thì tôi ghi nhận. Mỗi chỗ kể một kiểu, hoặc chỉ giám đốc kể được, thì tôi ghi là chưa đủ cơ sở.
Ba điều người ta hay tin, và mặt ngược lại
Cũng đừng hiểu quá lên. Không phải khoản chi nào cũng cần một tập hồ sơ. Chỗ nên dồn sức là khoản lớn, khoản năm nay mới có, khoản dịch vụ không để lại hàng, và mọi thứ anh/chị chốt bằng miệng.
Thiếu dấu vết cũng chưa có nghĩa là bị coi như giao dịch giả. Như ca anh Khoa, công ty chỉ mất 180 triệu tiền thêm, hơn 1 tỷ còn lại vẫn đứng.
Phần anh/chị phải tự quyết
Chị Vân soạn được mẫu bảng kê, tháng nào cũng làm được phép nhân. Còn nói với nhà xe một câu, bảo người giữ kho ghi biển số, nhắn lại một dòng sau cuộc điện thoại thì chỉ anh Khoa làm được.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Ba thứ giấy cho biết tiền đã đi. Việc đã làm thì phải có dấu vết giữ lại từ hôm làm, muốn có thì anh/chị phải dặn từ chuyến đầu.
Bảy bài vừa rồi chỉ cho anh/chị bảy chỗ rủi ro thuế hay nằm, từ người chịu trách nhiệm tới bằng chứng. Thấy rồi thì còn phải làm gì với chúng. Bài sau khép Module 1 lại, gom bảy chỗ ấy về một mối và nói chuyện đi từ nhìn thấy rủi ro tới kiểm soát được rủi ro.