Câu tôi nghe nhiều nhất khi làm việc với doanh nghiệp là: "Khoản này có hóa đơn, có hợp đồng, sao vẫn bị loại?" Người hỏi thường đang cầm một bộ giấy tờ rất đủ.
Bài 3 nói về doanh thu, bài này sang chi phí. Bị loại nghĩa là tiền đã ra khỏi công ty, nhưng lúc tính thuế người ta coi như không có khoản ấy, và công ty nộp thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) trên chính số tiền đã chi.
Muốn được trừ, khoản chi phải qua ba cửa, mà hóa đơn với hợp đồng chỉ là giấy của một cửa. Tôi nói trước một điều khác với Bài 3: doanh thu ghi lệch kỳ thì còn kéo về được, chi phí đã trượt cửa thì đường sửa hẹp hơn nhiều. Trong ca của bài này, gần hai trăm triệu tiền thuế đã chốt từ lúc chi tiền.
Ba cửa một khoản chi phải đi qua
Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025, Điều 9 đặt ba điều kiện, tôi gọi là ba cửa. Cửa một, khoản chi có thật và phục vụ việc kinh doanh của công ty. Cửa hai, đủ hóa đơn, chứng từ. Cửa ba, từ 5 triệu đồng trở lên thì phải trả không dùng tiền mặt. Trượt một cửa là bị loại.
Hóa đơn và hợp đồng là giấy của cửa hai. Đọc chúng thì biết hai bên đã ký và đã xuất hóa đơn cho nhau. Việc ghi trong hợp đồng có được làm không, làm cho ai, thì hai tờ giấy ấy không nói. Cửa một hỏi đúng chỗ đó, và người trả lời được là người đã quyết chi.
Cửa ba thì Bài 1 đã có ca trả tiền mặt cho những lô hàng lớn. Phần ít người để ý hơn là Nghị định 320/2025, Điều 9 viết rằng mua của một người bán nhiều lần trong cùng một ngày, mỗi lần dưới 5 triệu nhưng cộng lại từ 5 triệu trở lên, thì cũng phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt mới được tính vào chi phí.
Kế toán thường gặp khoản chi ở chặng hai hoặc chặng ba, lúc hợp đồng đã ký.
Một doanh nghiệp giả định: hai khoản chi đủ giấy tờ
Con số trong ca này là tôi đặt ra, cách tính theo luật đang áp dụng.
Chị Loan là chủ kiêm giám đốc một công ty nấu suất ăn cho nhà máy và trường học, doanh thu năm 2025 là 60 tỷ. Kế toán trưởng là anh Phúc. Năm 2026 công ty có hai khoản chi mà chị Loan không nghĩ là có chuyện, vì khoản nào cũng có hóa đơn.
Khoản thứ nhất là phí tư vấn. Thứ Hai ngày 5/1/2026, chị ký hợp đồng "tư vấn phát triển thị trường" 12 tháng với công ty của một người quen, phí 50 triệu một tháng chưa thuế. Phần việc trong hợp đồng ghi đúng một dòng "tư vấn, giới thiệu khách hàng". Ba tháng đầu anh bạn làm thật, dẫn chị đi gặp bốn nhà máy, công ty ký được hai hợp đồng. Từ tháng 4 anh ấy bận việc khác. Hóa đơn vẫn về mỗi tháng và chị vẫn duyệt chi, phần vì nể, phần vì hợp đồng đã ký.
Anh Phúc thấy hợp đồng lần đầu khi hóa đơn tháng 1 về. Anh hỏi: "Chị ơi, hợp đồng này bên kia giao lại cho mình cái gì? Chị bảo bên kia ghi rõ việc phải làm, mỗi tháng làm được gì thì gửi lại một trang. Em cần biết mình trả tiền cho việc gì." Chị Loan gạt đi: "Chỗ quen biết, bắt người ta báo cáo thì kỳ lắm." Anh Phúc gửi một email ghi lại là đã báo, rồi tự lưu những gì mình thấy được: thư giới thiệu, lịch hẹn, hai hợp đồng ký trong quý I. Từ tháng 4, mỗi lần trình hóa đơn tư vấn anh đều ghi thêm một dòng là tháng này chưa thấy việc gì.
Khoản thứ hai là tiền rau. Bếp mua rau củ của một sạp ở chợ đầu mối. Hôm nào thiếu hàng thì bếp lấy thêm hai ba chuyến, mỗi chuyến một hóa đơn vài triệu, trả tiền mặt lúc 4 giờ sáng. Tháng 3 anh Phúc báo: "Từng hóa đơn thì dưới 5 triệu, nhưng cộng cả ngày của một sạp mà từ 5 triệu là phải chuyển khoản chị ạ." Chị Loan nhắn bếp trưởng, bếp trưởng nói bà chủ sạp chỉ nhận tiền mặt, rồi việc trôi đi. Tháng nào anh Phúc cũng gửi chị số ngày bị vượt. Hết năm là 40 ngày, tổng 300 triệu.
Nếu chị Loan hỏi anh Phúc trước khi ký thì hợp đồng tư vấn đã ghi rõ việc, có báo cáo từng tháng, và dừng khi hết việc. Tiền rau thì chuyển khoản theo ngày. Công ty không nộp thêm đồng nào.
Chưa hỏi từ đầu thì còn lúc quyết toán, tức lúc nộp tờ khai thuế của cả năm. Tháng 3/2027 anh Phúc đưa chị một tờ giấy có ba dòng. Ba tháng đầu của hợp đồng tư vấn, 150 triệu, anh giữ lại vì còn dấu vết của việc đã làm. Còn 450 triệu của chín tháng sau và 300 triệu tiền rau thì anh đề nghị loại ra. "Mình tự loại thì nộp thêm 150 triệu thuế TNDN. Phí tư vấn chín tháng còn 36 triệu thuế giá trị gia tăng (GTGT) em đã tạm khấu trừ theo hóa đơn, tức đã trừ vào thuế phải nộp, giờ phải khai lại." Chị Loan đồng ý. Ngày 22/3 anh khai bổ sung, tức nộp lại tờ khai đã sửa, cho thuế GTGT của chín tháng, nộp 36 triệu cùng gần 2 triệu tiền chậm nộp, mỗi ngày 0,03%, vì thuế GTGT đã tới hạn từng tháng trong năm 2026. Thuế TNDN chưa tới hạn nên quyết toán nộp ngày 31/3 là kịp. Tổng cộng công ty nộp thêm 188 triệu.
Còn nếu lúc ấy chị bảo "hóa đơn đủ cả, cứ để nguyên", thì anh Phúc ghi lại ý kiến của mình rồi làm theo, 750 triệu nằm lại trong chi phí năm 2026. Tháng 9/2027, lúc soát sổ, anh nhắc lần nữa và lần này chị nghe. Lúc ấy cơ quan thuế chưa hỏi gì tới công ty. Ngày 20/9 công ty khai bổ sung, nộp 186 triệu tiền thuế cùng gần 12 triệu tiền chậm nộp, tổng là 198 triệu, không bị phạt khai sai.
Giờ tới trường hợp chị Loan không sửa. Thứ Hai ngày 8/5/2028, đoàn kiểm tra công bố quyết định kiểm tra năm 2026 tại công ty. Ngày 9/6 công ty nộp theo quyết định xử lý.
Luật cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng chỉ khi cơ quan thuế chưa công bố quyết định kiểm tra, trong ca này là trước ngày 8/5/2028. Muốn khỏi bị phạt 20% thì phải khai và nộp đủ trước cả lúc cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Với chi phí, khai bổ sung nghĩa là tự loại khoản chi ra rồi nộp thuế, nó không làm khoản chi được trừ trở lại.
Thứ còn cứu được là thứ có thật. Việc đã làm thì gom dấu vết lại, như anh Phúc làm với ba tháng đầu. Tiền hàng còn nợ người bán thì trả qua ngân hàng. Khoản đã trả tiền mặt thì thôi. Còn viết thêm báo cáo cho những tháng không có việc là lập giấy tờ sai sự thật, việc ấy bị xử nặng hơn nhiều so với nộp thêm thuế.
Bảng này chỉ có ô đầu tiên là không mất tiền. Ba ô sau đều gánh 186 triệu tiền thuế đã chốt từ lúc chi, chờ tới lúc bị kiểm tra thì thêm 64 triệu tiền phạt và tiền chậm nộp. Và nếu anh Phúc không tự lưu dấu vết của quý I thì cả 600 triệu phí tư vấn bị loại, tiền thuế tăng thêm 42 triệu.
Vì sao hóa đơn và hợp đồng là chưa đủ
Thử nghĩ nếu chỉ cần hóa đơn với hợp đồng là được trừ. Hai công ty quen nhau ký một tờ hợp đồng, xuất cho nhau một tờ hóa đơn, thế là bên mua bớt được tiền thuế TNDN bằng 20% con số ghi trên đó, lại khấu trừ thêm thuế GTGT. Cả hai tờ giấy đều do hai bên tự lập với nhau, nên luật đòi thêm hai thứ khó tự lập hơn. Một là việc có thật, có người làm và có kết quả. Hai là đường đi của tiền, do ngân hàng ghi lại.
Chuyện cộng các hóa đơn nhỏ trong ngày đã từng ra tòa, trong một vụ án hành chính về thuế có thật mà tôi không nêu tên. Bốn năm liền, tới hết 2017, một công ty thường mua của cùng một nhà cung cấp nhiều lần trong ngày. Hóa đơn nào cũng dưới ngưỡng tiền mặt lúc đó là 20 triệu, cộng cả ngày thì vượt, và công ty trả toàn bằng tiền mặt. Năm 2018 cơ quan thuế loại hơn 9,5 tỷ đồng chi phí, truy thu gần 2 tỷ thuế TNDN, phạt 399 triệu, tính thêm 214 triệu tiền chậm nộp.
Công ty khiếu nại rồi khởi kiện, nói rằng luật thuế TNDN chỉ nhắc tới từng hóa đơn. Tòa sơ thẩm và tòa phúc thẩm đều bác. Vụ ấy xử theo luật cũ. Nay ngưỡng đã xuống 5 triệu, và mấy chữ "nhiều lần trong cùng một ngày" nằm thẳng trong nghị định về thuế TNDN.
Còn giấy tờ nào chứng minh được một việc đã làm thì Bài 7sắp đăng sẽ nói riêng.
Nếu tôi là người đi kiểm tra
Nếu tôi là người đi kiểm tra công ty chị Loan, tôi xin sổ chi tiết chi phí bán hàng và chi phí quản lý, mở theo từng nội dung, rồi xếp lại theo tháng. Khoản nào tháng nào cũng đúng một số tiền, như 50 triệu phí tư vấn, thì tôi hỏi sản phẩm của nó là gì, ai nhận, công ty dùng vào việc gì. Rồi tôi đặt nó cạnh doanh thu: phí giới thiệu khách hàng trả đủ 12 tháng, mà khách mới chỉ có trong quý I, vậy chín tháng sau công ty trả cho việc gì.
Với tiền mặt, tôi xếp hóa đơn mua vào theo người bán và theo ngày. Cùng ngày, cùng người bán mà có hai ba hóa đơn sát dưới 5 triệu thì tôi cộng lại, rồi hỏi chứng từ chuyển khoản.
Ba điều người ta hay tin, và mặt ngược lại
Khoản chi chưa ra doanh thu thì chưa chắc bị loại. Chi nghiên cứu thị trường cho một sản phẩm rồi không thành, chi dự thầu mà trượt thầu, Nghị định 320 vẫn cho trừ, miễn là công ty còn giữ hồ sơ của việc đã làm.
Anh/chị cũng đừng vì sợ mà bắt khoản vài trăm nghìn nào cũng phải có báo cáo. Hồ sơ dày là để dành cho khoản lớn và khoản khó giải thích với người ngoài.
Phần anh/chị phải tự quyết
Anh Phúc đọc được hợp đồng, đếm được số ngày vượt 5 triệu, nhưng có ba việc anh không quyết thay chị Loan được. Một là ký hợp đồng dịch vụ với ai, để làm việc gì, nhận lại cái gì. Hai là dừng trả tiền khi hết việc, kể cả với chỗ quen. Ba là buộc cả công ty trả qua ngân hàng, và chịu đổi một người bán chỉ nhận tiền mặt.
3 câu anh/chị nên hỏi kế toán tuần này
5 việc nên làm
Hóa đơn và hợp đồng cho biết anh/chị đã mua. Khoản chi có được trừ hay không thì tùy mua để làm gì và trả bằng cách nào, hai việc này anh/chị quyết xong từ trước khi kế toán thấy tờ hóa đơn.
Chị Loan trượt ở cửa một và cửa ba. Có những công ty qua đủ ba cửa mà vẫn bị hỏi, vì người xuất hóa đơn cho mình có vấn đề. Bài sau tôi nói vì sao không mua bán hóa đơn mà vẫn bị nghi ngờ.