Kinh nghiệm của một kế toán là thứ chỉ còn lại khi được ghi xuống, còn không ghi thì làm nghề mười năm rồi cũng quên gần hết những gì mình đã xử lý.
Ngày trước, một người làm kế toán chỉ cần chăm chỉ, cẩn thận, làm đúng quy trình là có thể bám nghề hàng chục năm. Bây giờ thì khác, kế toán vừa phải đua với đồng nghiệp, vừa phải đua với phần mềm, với hệ thống tự động hóa, và sắp tới là AI. Những việc ghi sổ đơn thuần, nhập liệu máy móc đang biến mất dần, thứ còn lại để phân biệt một kế toán đi được lâu hay không là cái đầu biết hệ thống hóa và hiểu bản chất vấn đề.
Tôi hay ví kiến thức của một kế toán như cái tủ hồ sơ trong phòng kế toán. Cái tủ thì ai cũng có, chỉ khác nhau ở chỗ có người chia ngăn, dán nhãn, xếp theo năm, theo loại thuế, cần là rút ra được ngay, còn có người cứ mở cửa tủ ném giấy vào rồi đóng lại, mấy năm sau tủ đầy ắp mà muốn tìm một tờ thì phải đổ hết ra sàn.
Phần lớn kế toán trẻ đang sống với cái tủ thứ hai mà không hay biết, có khi bạn cũng vậy.
Cảnh này quen lắm. Làm kế toán vài năm, xử lý không ít hồ sơ, va chạm đủ loại tình huống về thuế, hóa đơn, chi phí, vậy mà hỏi lại thì kiến thức vẫn rời rạc, nhớ nhớ quên quên, gặp việc mới lại hoang mang như người mới vào nghề. Lý do đơn giản lắm, họ làm mà không tích lũy. Giấy thì vẫn vào tủ đều đặn, chỉ là chẳng ai chịu xếp.
Thật ra kiến thức kế toán và thuế đâu giống những môn có thể nhớ bằng cảm giác. Nó là một hệ thống logic nhiều ngoại lệ, thay đổi liên tục theo văn bản mới, rồi lại theo cách hiểu của từng cán bộ thuế. Bạn không ghi lại, không tự sắp xếp, thì mỗi ngày trôi qua những gì bạn học được cũng trôi đi gần hết, giống như tờ công văn đáng giá nhất lại nằm dưới đáy cái tủ lộn xộn, có đấy mà như không.
Tiếc nhất là những cuộc tranh luận chuyên môn. Kế toán cãi nhau về cách hạch toán, cách xử lý thuế, cách giải trình, cãi rất hăng, có khi mất cả buổi chiều, mà cãi xong là xong, không ghi lại, không rút ra nguyên tắc cho lần sau. Đó là những tập hồ sơ đắt nhất, vậy mà chưa kịp vào tủ đã bị vứt vào sọt rác. Bạn biết đấy, trong một nghề sống bằng kinh nghiệm tích lũy theo năm tháng, đấy là cách nhanh nhất để giậm chân tại chỗ.
Tôi biết nhiều bạn đọc đến đây sẽ thấy ghi chép là chuyện của học sinh, hơi quê. Cứ quê đi. Ghi chép đâu phải để làm học giả, ghi chép là để bộ não bạn khỏi phải nhớ những thứ lẽ ra cất được ra ngoài, giống như chẳng ai bắt mình thuộc lòng từng tập hồ sơ, chỉ cần biết nó nằm ngăn nào. Mỗi ngày dành vài phút, ghi lại một vấn đề vừa xử lý hay một lỗi vừa mắc cùng cách sửa, thế là cái tủ có thêm một ngăn dán nhãn.
Lâu dần bạn sẽ có một cái tủ của riêng mình, thứ mà phần mềm nào cũng không thay được, vì phần mềm chỉ lưu được chứng từ chứ không lưu được cái lý do năm ấy bạn hạch toán như thế. Hai kế toán cùng năm năm kinh nghiệm, một người mở tủ ra là có câu trả lời, một người phải lên nhóm Zalo hỏi lại câu đã hỏi từ hai năm trước, nhãn quan nghề nghiệp của hai con người ấy khác nhau một trời một vực.
Suy cho cùng, ở một thời điểm thì ai cũng tra được quy định như nhau, cái làm ra khác biệt là bạn nhớ được và dùng lại được những gì mình đã trải qua suốt nhiều năm. Nghề này ngày càng khắc nghiệt, luật sinh tồn của nó cũng đơn giản, người tích lũy thì lên dần, người không tích lũy thì bị thay thế một cách lặng lẽ, chẳng ai báo trước.
Người biết ghi chép và hệ thống hóa đi được đường dài trong nghề kế toán là vì thế, mỗi ngày họ cất thêm một tờ vào đúng ngăn, còn người kia thì mỗi ngày lại bắt đầu từ đầu.