Tôi từng ngồi trong một quán cà phê nhỏ đầu hẻm, nơi cô chủ đã buôn bán suốt hơn 20 năm.
Quán không có biển hiệu rực rỡ, không có hóa đơn điện tử, cũng chẳng có mã QR nào trên bàn, chỉ có cà phê pha phin kiểu cũ và một thứ niềm tin rất kỳ lạ vào cách sống mà cô hay nói: "Làm ăn miễn đừng gian dối, có sao khai vậy thì chẳng ai làm khó mình đâu con à." Thế nhưng dạo ấy mắt cô cứ hay lo. Khách vẫn đông, cô lo vì mấy dòng tin về thay đổi trong quy định thuế. Cô bảo: "Nghe nói giờ không còn đóng thuế khoán nữa, phải kê khai doanh thu từng ngày. Mà cô có biết chữ nhiều đâu. Cũng không có ai chỉ."
Người làm kế toán như chúng ta đọc chính sách bỏ thuế khoán thì thấy hợp lý, thậm chí thấy muộn, hộ kinh doanh tự khai thì công bằng hơn, ai bán nhiều thì nộp nhiều. Tôi cũng tin vào sự minh bạch, tôi không phản đối thay đổi. Chỉ có điều với một người đã quen ghi sổ tay, đã quá tuổi để học cái app mới, thì "hóa đơn điện tử" hay "kê khai doanh thu" không còn là quy trình nữa, nó thành nỗi sợ, sợ sai rồi bị phạt, và sợ nhất là phải đóng cửa quán vì không theo kịp. Những nỗi sợ ấy âm thầm và dai dẳng, nó chẳng hiện ra thành lời than, nó nằm trong ánh mắt ngập ngừng, trong những quầy hàng không còn mở cửa mỗi sáng sớm như trước.
Với người trẻ, công nghệ là cuộc chơi. Với người buôn bán lâu năm, công nghệ là một cuộc thi khó mà đua kịp. Thế nên tôi tin thay đổi chỉ bền khi nó để lại sự an tâm, còn thay đổi để lại toàn áp lực thì sớm muộn người ta cũng tìm cách né.
Nếu được góp vài điều nhỏ, thì thứ nhất là hãy để người dân kê khai thử một thời gian mà không bị phạt. Họ đâu muốn gian lận, họ cần thời gian học lại từ đầu, ở cái tuổi không còn sung sức như hồi mới bắt đầu buôn bán. Một kế toán mới vào nghề còn được sếp cho vài tháng làm sai làm lại, thì một người bán cà phê lần đầu cầm điện thoại khai doanh thu cũng đáng được chừng ấy kiên nhẫn.
Phần mềm thì phải đơn giản, ít bước, thậm chí có cách chỉ cần gọi điện thoại cũng khai được, vì đâu phải ai cũng có điện thoại thông minh hay biết dùng nó. Người viết phần mềm quen nghĩ bấm vài lần là xong, nhưng với cô chủ quán, mỗi lần bấm là một lần sợ bấm nhầm.
Rồi hãy kể cho họ nghe chuyện của những người giống họ, một bác bán tạp hóa hay một chị bán bún đầu ngõ đã khai được, đã quen, để họ thấy mình không cô đơn giữa làn sóng công nghệ. Người buôn bán nhỏ tin hàng xóm hơn tin tờ hướng dẫn.
Và điều cuối, tôi nói với người trong nghề. Nếu bạn làm kế toán, chắc bạn cũng có một người họ hàng mở tiệm hay một quán quen ngày nào cũng ghé. Bạn bỏ ra một buổi ngồi chỉ cho họ cách khai, cách xuất một tờ hóa đơn, với bạn là chuyện vặt vãnh, với họ có khi là giữ được cái quán. Cái nghề đọc luật này, suy cho cùng, là để dịch luật thành việc làm được cho cả những người không đọc nổi luật.
Nếu một ngày nào đó cô chủ quán cà phê kia không còn mở cửa nữa, vì không hiểu luật trong khi việc buôn bán vẫn ổn, thì sự hiện đại ấy đã vô tình đánh đổi một thứ rất đẹp của phố phường. Mỗi hộ kinh doanh nhỏ là sự bền bỉ, là cả một thời thanh xuân lao động không có phép màu, và điều họ cần hơn cả quy định là một bàn tay chìa ra đúng lúc, đủ kiên nhẫn để nói: "Không sao đâu, mình sẽ học cùng nhau."
P/S: Bài này tôi viết từ hồi thuế khoán sắp bỏ. Giờ hộ kinh doanh đã chuyển sang tự kê khai, nhiều người đã quen dần, nhưng tôi tin vẫn còn những người như cô chủ quán, lặng lẽ đóng cửa sớm hơn dự định mà chẳng nói với ai. Những người ấy mới là người cần bàn tay chìa ra nhất.