"Cho không thì lấy đâu ra thuế, em." Anh Hiếu nói câu ấy vào chiều thứ Tư 07/10/2026, đứng ở cửa kho, khi chị Thảo, kế toán trưởng mới của công ty, hỏi vì sao hai chiếc xe đang xếp 850 thùng hàng mà không có tờ hóa đơn nào đi kèm. Anh nói tỉnh bơ, như một lẽ thường. Tôi đoán nhiều anh/chị đọc tới đây cũng gật đầu theo.
Cuối Bài 17, chị Diệp dặn tặng kèm một đôi gối cho mỗi đơn livestream. Món ấy dễ: đôi gối đi cùng đơn hàng, ghi thành một dòng hàng khuyến mại ngay trên hóa đơn của đơn ấy, giá tính thuế bằng 0, là xong. Công ty của anh Hiếu thì cho đi theo cách khác, nhiều hơn, qua nhiều đường hơn, và đó là chuyện của bài này. Công ty và con số là giả định, cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Năm mục trên một tờ thông báo
Công ty của anh Hiếu phân phối dầu ăn, nước mắm, hạt nêm cho 60 đại lý tạp hóa ở mấy tỉnh, doanh thu năm 2025 là 38 tỷ. Anh tự lo việc bán hàng. Cuối tháng 6/2026, lần đầu tiên anh làm một chương trình cho đại lý theo quý, soạn một tờ thông báo, ký rồi gửi vào nhóm Zalo của các đại lý. Kế toán không có trong nhóm ấy.
Chị Thảo về làm kế toán trưởng từ tháng 8/2026, thay người cũ nghỉ sinh. Khóa sổ quý III, chị làm một việc chị quen làm ở chỗ cũ là so số hàng ra khỏi kho với số hàng đã vào giá vốn. Hai con số lệch nhau ở tháng 7, chừng hai trăm thùng xuất kho với lý do "hàng mẫu" và "tặng thêm", không có hóa đơn bán nào. Chiều 07/10, xe chở hàng thưởng quý III xếp hàng thì chị ra hỏi. Câu trả lời là câu ở đầu bài, kèm tờ thông báo anh Hiếu mở trên điện thoại. Tôi trích năm mục.
Anh Hiếu đọc tờ này như đọc một tờ giấy bán hàng, và nó là một tờ giấy bán hàng tốt. Đại lý đọc là biết nhập bao nhiêu thì được gì, được lúc nào. Mục 5 thì anh chép theo mẫu thông báo của một hãng anh từng làm đại lý, mấy đại lý quen cũng dặn thêm vì ngại có thêm hóa đơn mang tên mình.
Chị Thảo đọc thì thấy khác. Ba mục giữa là ba món cho đi, mỗi món một tên gọi trong luật, và cả ba đều đứng được. Mục 5 là câu duy nhất sai, sai ở chỗ người viết nghĩ hàng không thu tiền thì không cần hóa đơn. Còn món thứ tư thì không có trên giấy. Trong phiếu xuất kho, cạnh những dòng "hàng thưởng", "hàng mẫu" có những dòng ghi "tặng thêm theo chỉ đạo". Đó là những thùng anh Hiếu nhắn Zalo cho thêm mấy đại lý chưa đạt mức, đại lý lâu năm, "cho giữ chân". Chị hỏi lại, anh xác nhận.
Bốn món, bốn cách tính
Chị Thảo lấy phiếu xuất kho của chương trình ra, cộng theo từng món. Cách chị xếp chúng cạnh nhau là cách tôi muốn anh/chị nhìn những thứ công ty mình cho đi.
Ba món trên cùng là ba món làm đúng bản chất. Thùng dầu thưởng và thùng hạt nêm mẫu là khuyến mại theo đúng nghĩa của pháp luật thương mại: một chương trình có thời gian, có người được hưởng, có điều kiện, được nói trước với khách rồi mới bán. Nghị định 181/2025, Điều 6 nói hàng dùng để khuyến mại như vậy, kể cả hàng mẫu cho khách dùng thử và hàng tặng không thu tiền, có giá tính thuế bằng 0. Khoản chiết khấu 1,5% thì chị Thảo đã làm đúng từ đầu tháng 10, trừ ngay trên hóa đơn của lần mua kế tiếp, là cách tôi đã kể kỹ ở Bài 16.
Món thứ tư thì khác hẳn, dù nhìn bên ngoài nó y như món thứ nhất, cũng là thùng dầu ấy, cũng đi trên chuyến xe ấy. Cũng đoạn Điều 6 ấy nói tiếp rằng hàng cho đi mà không theo quy định về khuyến mại của pháp luật thương mại thì giá tính thuế như hàng biếu, tặng, tức là bằng giá của hàng cùng loại lúc cho đi. 200 thùng tặng thêm không nằm trong thể lệ nào, đại lý nhận cũng không phải vì đạt điều kiện nào. Thuế gọi nó là biếu tặng, và tính thuế như đã bán 200 thùng với giá 480.000 đồng một thùng.
Còn mục 5 thì sai cho cả bốn món. Nghị định 254/2026 về hóa đơn, Điều 4 ghi rõ người bán phải lập hóa đơn khi bán hàng, kể cả hàng dùng để khuyến mại, hàng mẫu, hàng cho, biếu, tặng. Giá tính thuế bằng 0 không có nghĩa là không có hóa đơn. Nó có nghĩa là có hóa đơn, trên đó ghi hàng khuyến mại, số lượng, và giá tính thuế bằng 0.
Anh Hiếu nghe tới đây thì nói ba câu, mà tôi nghe từ nhiều người chủ khác. Câu ở đầu bài, cho không thì không có thuế, đã có món thứ tư trả lời. Câu thứ hai là hàng khuyến mại, hàng mẫu thì khỏi hóa đơn, mà Điều 4 vừa nói là không khỏi. Câu thứ ba thì ngược lại, anh lo: "Muốn được tính bằng 0 chắc phải đăng ký với Sở Công Thương, mình có làm đâu."
Câu thứ ba là chỗ người chủ hay lo thừa, và ở đây tôi nói mặt ngược lại cho công bằng. Nghị định sửa quy định về khuyến mại có hiệu lực từ 26/6/2026, và theo các bản phân tích tôi đã đọc, tặng hàng không thu tiền hay đưa hàng mẫu cho khách dùng thử không còn thuộc diện phải thông báo với Sở Công Thương. Chương trình của anh Hiếu bắt đầu sau ngày ấy. Cái anh cần là một chương trình thật, nói trước với khách, và anh đã có nó, chính là tờ thông báo kia. Chương trình nào chạy trước ngày 26/6/2026 thì nhờ kế toán xem lại theo quy định lúc ấy, vì khi đó có những chương trình vẫn phải thông báo.
Thêm mấy điều nhẹ người nữa. Hàng khuyến mại, hàng biếu tặng được lập một hóa đơn tổng hợp cho cả tháng hay cả quý, khớp với kỳ khai thuế giá trị gia tăng (GTGT) của công ty, kèm danh sách người nhận, chứ không bắt lập từng tờ cho từng đại lý. Thuế GTGT đầu vào của hàng đem cho vẫn được khấu trừ. Và phần thuế GTGT phải nộp cho hàng biếu tặng phục vụ kinh doanh được tính vào chi phí khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN).
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi không bắt đầu từ tờ thông báo, vì tôi chưa biết nó có. Tôi bắt đầu từ chỗ chị Thảo vừa bắt đầu: số hàng ra khỏi kho trong năm đặt cạnh số hàng đã vào giá vốn. Hàng ra kho nhiều hơn hàng đã bán thì tôi hỏi phần chênh đi đâu, và nếu là hàng đem tặng thì tặng có đúng luật không. Ở công ty anh Hiếu, phần chênh của tháng 7 và tháng 10 là 1.050 thùng, và không thùng nào có hóa đơn.
Rồi tôi xin xem chương trình bán hàng, và đọc mục 5 trước, vì nó cho tôi biết vì sao không có hóa đơn. Tới đây, thứ quyết định số thuế là giấy. Có tờ thông báo gửi trước khi bán, có phiếu giao hàng đại lý ký nhận, có bảng doanh số khớp với số thùng thưởng, thì 850 thùng thưởng và hàng mẫu đứng được ở mức 0, việc còn lại là xử lý chuyện không lập hóa đơn. Thùng nào không gắn được với thể lệ nào thì tôi tính như biếu tặng. Phần lớn câu hỏi còn lại sau đó là thuế GTGT của những thùng ấy.
Đọc lại đoạn trên, anh/chị sẽ thấy cùng một chuyến xe mà thùng này thuế bằng 0, thùng kia tính như bán, khác nhau chỉ ở chỗ có tờ giấy nào đi trước nó hay không. Mà tờ giấy ấy anh/chị ký, kế toán đâu có ký.
Ngày 08/10, ba trang của chị Thảo
Tối 07/10 chị Thảo ngồi lại với phiếu xuất kho, phiếu giao hàng và danh sách đại lý của phòng kinh doanh. Sáng hôm sau chị đưa anh Hiếu ba trang: số thùng từng món theo từng đợt, việc phải làm, và một chỗ anh phải quyết. Chị không tự lập hóa đơn được khi chưa có danh sách đại lý nào nhận bao nhiêu, và cũng không có quyền sửa thông báo anh đã ký. Anh đồng ý cả, và việc sửa gồm năm việc.
Việc thứ nhất, thứ Sáu 09/10, anh Hiếu gửi vào nhóm Zalo một tin đính chính mục 5 của thông báo quý IV, vốn đã gửi từ 25/9 với đúng câu ấy. Từ quý IV, hàng thưởng và hàng mẫu có hóa đơn tổng hợp cuối tháng, đại lý nào muốn lấy hóa đơn riêng thì báo.
Việc thứ hai là hóa đơn cho hai đợt hàng của chương trình. Ngày trên hóa đơn là ngày lập thật, không đề lùi.
Đợt tháng 7 đã muộn, chị lập ngay thứ Năm 15/10. Đợt tháng 10 thì vẫn trong tháng, chị lập hóa đơn tổng hợp vào thứ Sáu 30/10 như thường lệ từ nay. Mỗi hóa đơn kèm danh sách từng đại lý và số thùng, kẹp với phiếu giao có chữ ký. Hàng thưởng và hàng mẫu ghi là hàng khuyến mại, giá tính thuế bằng 0. Hàng tặng thêm ghi đủ giá 480.000 đồng một thùng và thuế 8%.
Việc thứ ba là chỗ anh Hiếu phải quyết, và tôi kể kỹ vì nó dễ đi sai. Phòng kinh doanh gợi ý soạn một thông báo bổ sung, đề ngày cuối tháng 6, ghi thêm một mức thưởng thấp hơn cho đại lý lâu năm, để kéo 200 thùng vào chương trình cho thuế bằng 0. Chị Thảo nói không, và anh Hiếu nghe chị. Một tờ giấy viết hôm nay mà đề ngày tháng 6 là dựng lại chuyện đã qua, chứ không phải sửa, và ngày gửi trong nhóm Zalo sẽ nói ngược lại nó. Quà thì ghi là quà. Thuế của 200 thùng ấy chưa tới tám triệu, rẻ hơn nhiều so với ngồi giải thích một tờ giấy đẻ ra sau.
Việc thứ tư là đưa thuế của món thứ tư vào đúng kỳ. 80 thùng giao tháng 7 thuộc quý III, thuế 3.072.000 đồng, chị đưa vào tờ khai quý III nộp thứ Sáu 30/10, còn trong hạn 02/11. 120 thùng giao tháng 10 thuộc quý IV, thuế 4.608.000 đồng, vào tờ khai quý IV hạn 01/02/2027. Vì chị Thảo thấy trước khi tờ khai quý III được nộp, công ty không phải khai bổ sung, không có ngày chậm nộp nào.
Việc thứ năm là một dòng chị Thảo xin thêm vào quy định bán hàng. Từ quý IV, món nào cho đi ngoài thể lệ thì anh Hiếu quyết bằng một dòng tin nhắn gửi cả chị Thảo, ghi rõ là biếu tặng, trước khi hàng lên xe. Anh tặng ai thì tùy anh, chị Thảo không cản, chị chỉ cần biết trước lúc xe chạy để kịp làm hóa đơn.
Tôi để bảng này ở đây để anh/chị thấy phần thuế thật ra nhỏ. Gần tám triệu cho một quý đi ra hơn một nghìn thùng hàng không phải con số làm một công ty 38 tỷ lung lay. Cái đáng tiền nằm chỗ khác, anh/chị so hai cách làm là thấy.
Cách thứ nhất là cách chị Thảo vừa làm: 7,68 triệu thuế, thứ đằng nào cũng phải nộp, và không đồng chậm nộp nào. Còn một khoản chị ghi ở trang thứ ba như khoản chưa tính được. Hóa đơn đợt tháng 7 lập muộn so với ngày giao hàng, và lập hóa đơn không đúng thời điểm có mức phạt riêng. Chị ghi rõ là phải mở văn bản xử phạt về hóa đơn đang áp dụng rồi mới tính, chứ không đoán. Lập tổng hợp nên đợt ấy chỉ có một tờ.
Cách thứ hai là để nguyên. Giả sử năm 2028 công ty bị kiểm tra năm 2026, thứ Hai 18/9/2028 đoàn công bố quyết định, thứ Hai 23/10/2028 công ty nộp theo biên bản. Nếu tờ thông báo và phiếu giao còn đủ, đoàn công nhận 850 thùng là khuyến mại, chỉ tính 200 thùng tặng thêm như biếu tặng: truy thu 7,68 triệu, phạt 20% chừng 1,5 triệu, chậm nộp chừng 1,5 triệu, cộng chừng 10,7 triệu, chưa kể phạt về hóa đơn không lập. Chênh với cách thứ nhất chỉ chừng ba triệu. Nhánh xấu thì khác.
Ô bên phải là nhánh xấu, và nó xảy ra theo một cách rất đời thường. Hai năm sau, nhóm Zalo đại lý đã giải tán khi công ty chuyển sang ứng dụng khác, tờ thông báo quý III không ai lưu ra ngoài. Đợt tháng 10 do xe thuê ngoài giao, nhiều phiếu chỉ có chữ ký tài xế. Không chứng minh được 850 thùng gắn với thể lệ nào thì chúng cũng thành biếu tặng. Truy thu 38,1 triệu, trong đó 30,4 triệu là thuế của những thùng lẽ ra bằng 0. Thêm phạt 20% chừng 7,6 triệu và chậm nộp chừng 7,3 triệu. Cũng có đoàn hỏi tới cả giá vốn của số hàng ấy khi tính TNDN, tôi không đưa phần ấy vào bảng.
Tôi tính nhánh xấu theo mức phạt 20% của khai sai, vì hàng đem tặng đã nằm trên sổ: phiếu xuất kho có, chi phí bán hàng có. Luật Quản lý thuế 2025 thường xếp loại sai đã ghi sổ vào khai sai, khác với khoản tiền ngoài sổ của chị Diệp ở Bài 17. Nhưng tôi không nói chắc được là mọi đoàn đều dừng ở đó. Cùng điều luật ấy có một điểm gọi việc không lập hóa đơn và không khai thuế khi bán hàng là trốn thuế, và hàng tặng không hóa đơn, không khai thì có đoàn sẽ viện tới. Hàng ra kho có ghi sổ đàng hoàng thì dù sai vẫn còn đường nói chuyện, nhưng đừng để tới lúc phải nói.
Ở công ty anh Hiếu, lối sửa rẻ nhất có hạn là ngày 02/11, hạn tờ khai quý III. Giả sử chị Thảo thấy muộn hơn một tháng, khi tờ khai quý III đã nộp thiếu, thì phải khai bổ sung. Luật Quản lý thuế 2025, Điều 12 cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng khi cơ quan thuế đã công bố quyết định kiểm tra thì kỳ thuế nằm trong đợt kiểm tra ấy không khai bổ sung được nữa. Còn muốn khỏi bị phạt thì theo Điều 44 phải khai bổ sung và nộp đủ trước khi cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Khai bổ sung ngày 04/12/2026 thì tiền chậm nộp của 80 thùng chỉ chừng 28.600 đồng.
Còn một chuyện không luật nào ghi mà tôi thấy hoài. Giấy tờ chương trình nằm trong Zalo của người bán hàng, hai năm sau người ta nghỉ việc, đổi máy, là hết tìm. Nhánh xấu ở trên bắt đầu từ đúng chỗ ấy.
Tấm thẻ cho những thứ ra khỏi kho không thu tiền
Tấm thẻ của Bài 16 nhìn vào tiền đi vào công ty, tấm thẻ của Bài 17 nhìn vào tài khoản nhận tiền. Tấm này nhìn chiều ngược lại, những thứ đi ra mà không mang tiền về. Kế toán có thể in giúp anh/chị danh sách, nhưng chỉ người chủ trả lời được món nào mình đã hứa với ai.
Thử lấy quý III của anh Hiếu đi qua tấm thẻ. Dòng "nhìn vào" bắt được ba loại phiếu xuất, thưởng, mẫu, và tặng thêm. Ở câu 1, hai loại có thông báo tách ra khỏi một loại chỉ có tin nhắn. Tới câu 2 thì lộ ra mục 5. Câu 3 bắt được 80 thùng giao tháng 7 chưa tính đồng thuế nào. Riêng câu 4 thì qua, vì chị Thảo đã làm đúng. Nếu anh dùng tấm thẻ từ cuối tháng 7, chuyện chỉ còn là một hóa đơn tổng hợp lập đúng tháng và 80 thùng ghi đúng tên ngay từ đợt đầu.
Câu 1 cũng là câu để anh/chị nhìn lại cách mình hứa với khách. Anh Hiếu không làm gì sai khi muốn giữ chân đại lý lâu năm. Anh chỉ hứa bằng tin nhắn thay vì bằng thể lệ. Nếu mức thưởng cho đại lý lâu năm là chính sách thật của công ty, thì nó nên nằm trong thông báo của quý sau, báo trước cho mọi đại lý đủ điều kiện, và từ quý ấy nó là khuyến mại.
Trước khi gửi thông báo của quý sau
Món hàng cho đi không thu tiền vẫn cần hóa đơn, còn thuế của nó tính theo tờ giấy anh/chị ký trước khi hàng lên xe. Chiều hôm ấy, ký xong tin đính chính, anh Hiếu hỏi chị Thảo thêm một chuyện. Tết năm nay anh định mua 60 giỏ quà cho đại lý ở một mối quen, trả tiền mặt cho rẻ, còn hóa đơn thì mối ấy "xin" được ở chỗ khác. Bài 19 nói về những khoản mua như vậy, và chúng còn lại gì khi quyết toán.