Cuối Bài 19, anh Toàn hỏi về tiền công mười mấy thợ hàn thời vụ anh vẫn phát tiền mặt mỗi tối thứ Bảy. Tôi trả lời luôn để anh khỏi chờ. Một thợ hàn làm sáu ngày, mỗi ngày 550 nghìn, tối thứ Bảy nhận 3,3 triệu, dưới ngưỡng 5 triệu một lần, nên trả tiền mặt vẫn được tính vào chi phí, và công ty cũng chưa buộc phải khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân của anh ấy. Riêng anh thợ cả 900 nghìn một ngày thì tuần nào cũng nhận 5,4 triệu, khoản ấy phải chuyển khoản, và nếu anh ấy không có hợp đồng lao động từ ba tháng trở lên thì công ty phải khấu trừ 10% trước khi trả, hoặc có bản cam kết của anh ấy từ trước. Chỗ hay hỏng nhất ở những phong bì tối thứ Bảy là ngoài cái phong bì ra chẳng có tờ giấy nào nói người nhận là ai, làm việc gì, công bao nhiêu một ngày.
Để thấy tờ giấy ấy quyết định số thuế ra sao, tôi kể một công ty khác, nơi quỹ lương lớn hơn nhiều và người chủ ký một tờ giấy mỗi tháng mà chưa từng đọc hết. Công ty và con số là giả định, cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Tờ giấy dài nhất anh Đạt ký mỗi tháng
Công ty của anh Đạt làm tủ bếp, tủ áo và đồ gỗ nội thất cho căn hộ theo đơn, xưởng ở ven thành phố, doanh thu năm 2025 là 26 tỷ. Anh học kiến trúc nội thất, mở xưởng từ năm 2017, giờ bảng lương có 34 dòng. Chị Quyên làm kế toán trưởng chín năm, từ hồi xưởng còn mười người. Vợ anh, chị Liên, lo mua ván và phụ kiện. Ở nhiều công ty xây lắp, dịch vụ, quỹ lương là khoản chi lớn nhất. Ở xưởng anh Đạt nó đứng thứ hai sau ván và phụ kiện, chừng 6,6 tỷ một năm.
Đầu mỗi tháng chị Quyên trình anh bảng thanh toán lương của tháng trước, anh lật tới trang cuối, ký vào ô người duyệt. Đó là tờ giấy dài nhất anh ký trong tháng, dài hơn mọi hợp đồng bán hàng, và là tờ anh đọc ít nhất, vì con số tổng tháng nào cũng na ná nhau. Tôi trích năm dòng của bảng lương tháng 10/2026, tờ anh ký hôm thứ Tư 04/11. Anh/chị đọc thử, và đoán xem dòng nào sẽ bị hỏi khi quyết toán.
Với anh Đạt, năm dòng này là năm khoản tiền anh đã thật sự trả cho những người anh biết mặt, không dòng nào anh giấu ai, còn chị Quyên thì thấy hai dòng đầu đứng vững và ba dòng dưới mỗi dòng thiếu một thứ khác nhau. Tôi đọc theo thứ tự của chị, từ dòng không ai hỏi, để dành dòng người đi kiểm tra đọc trước cho sau.
Hai dòng đứng vững
Dòng 1 là cái thước để đo mọi dòng còn lại. Anh thợ cả có hợp đồng lao động ghi mức lương, có 26 ngày công do quản đốc chấm, nhận tiền vào tài khoản đứng tên mình, công ty khấu trừ thuế thu nhập cá nhân theo biểu lũy tiến như mọi người làm công ăn lương. Người thật làm việc thật, mức lương viết ra trước, tiền đến đúng tay qua ngân hàng, có chừng ấy giấy thì người đi kiểm tra không còn gì để hỏi dòng này.
Dòng 6 làm nhiều anh/chị chột dạ, vì đó là vợ anh Đạt. Tôi nói luôn cho yên tâm: luật thuế không có câu nào cấm trả lương cho người nhà. Chị Liên có hợp đồng lao động từ năm 2019, có ngày công, có tên trong danh sách đóng bảo hiểm xã hội, và việc của chị để lại dấu khắp nơi, từ đơn đặt ván mang chữ ký của chị, nhóm tin nhắn với ba nhà cung cấp phụ kiện, tới những lần chị ra kho đếm lại hàng về. Dòng ấy được trừ như dòng của anh thợ cả. Có điều nó sẽ bị hỏi kỹ hơn, vì người đi kiểm tra biết lương người nhà là chỗ dễ đặt một con số cho đẹp. Muốn trả lời nhanh thì những dấu việc kia phải còn nằm ở đâu đó, đừng để tới lúc ấy chị Quyên mới đi tìm. Mức lương cũng nên ở cỡ người ngoài làm cùng việc được trả. Tôi không thấy luật đặt mức trần nào cho lương người nhà, nhưng một mức lệch hẳn thị trường thì tự nó đã thành câu hỏi.
Ba dòng ở cuối tờ
Dòng 7 là con trai anh Đạt. Khôi đang học năm ba ở một trường đại học cách xưởng hơn ba trăm cây số, có tên trong bảng lương từ tháng 1/2026 với chức danh nhân viên thiết kế, mỗi tháng 12 triệu chuyển vào tài khoản của cậu. Anh Đạt nghĩ đơn giản: tiền học, tiền nhà của con đằng nào anh cũng phải gửi, gửi qua bảng lương thì thành chi phí của công ty. Tháng 1, lúc thêm dòng ấy, chị Quyên hỏi Khôi làm việc gì, ai chấm công. Anh bảo để anh lo. Chị nói thêm rằng đã có hợp đồng lao động thì phải đóng bảo hiểm xã hội, mà đóng bảo hiểm cho một người chưa đi làm ngày nào thì chị không làm. Từ đó tới nay cột ngày công của dòng 7 để trống, vì chị không có gì để ghi vào.
Luật thuế thu nhập doanh nghiệp cho trừ khoản chi thực tế phát sinh cho việc kinh doanh. Một hợp đồng lao động anh Đạt ký với con không biến tiền học của Khôi thành chi phí, vì đằng sau nó không có việc nào đã xảy ra. 120 triệu trả từ tháng 1 tới tháng 10 không được trừ. Chỗ khó chịu nhất của dòng này lại là chính tờ hợp đồng. Nếu không có nó, 120 triệu chỉ bị loại khỏi chi phí, còn đã có nó thì công ty đang giữ một tờ giấy ghi một việc không xảy ra, mà luật quản lý thuế xếp việc dùng giấy tờ không đúng với giao dịch có thật để tính thuế vào nhóm trốn thuế. Tôi để nhánh ấy ở phần tiền.
Dòng 33 là dòng tôi sẽ đọc đầu tiên nếu tôi đi kiểm tra, nên tôi kể nó dài hơn. Từ thứ Hai 06/7/2026 xưởng nhận thêm đơn của hai tòa chung cư mới bàn giao, thiếu người lắp, anh Đạt gọi tổ anh Sơn, sáu thợ lắp đặt làm tự do, quen nhau từ một công trình cũ. Hai bên thỏa thuận bằng miệng: khoán theo căn, căn lớn căn nhỏ giá khác nhau, chiều ngày cuối tháng cộng lại, đưa tiền mặt cho anh Sơn, anh Sơn chia cho anh em. Khoản ấy trả ngoài kỳ lương, rồi mới ghi thành một dòng ở bảng lương trình đầu tháng sau. Tháng 7 là 74 triệu, tháng 8 là 80, tháng 9 là 86, tháng 10 là 84, cộng 324 triệu, lần nào cũng một cục, một chữ ký.
Ngay tháng 7, chị Quyên đề nghị anh Đạt ba việc. Một là có giấy: tổ thợ làm thời vụ thì luật lao động cho cả tổ ủy quyền một người ký hợp đồng bằng văn bản, kèm danh sách ghi tên, giấy tờ tùy thân và chữ ký của từng người. Hai là trả tiền vào tài khoản của từng thợ, vì một lần trả từ 5 triệu trở lên mà dùng tiền mặt thì khoản ấy không được trừ. Ba là trước khi trả, khấu trừ 10% thuế thu nhập cá nhân cho từng người, hoặc ai chỉ có mỗi khoản thu nhập này, ước cả năm chưa tới mức phải nộp thuế, thì ký bản cam kết theo mẫu gửi công ty từ trước. Anh Sơn nghe xong thì bảo anh em không ai muốn bị trừ tiền, cũng không ai muốn ký giấy, làm vậy tổ chuyển sang chỗ khác. Đơn đang dồn, anh Đạt bảo chị cứ trả như anh Sơn muốn, rồi tính. Chị gửi lại anh một email ghi ba đề nghị ấy và câu trả lời của anh, rồi làm hai việc trong phần mình: khi tính số tạm nộp thuế thu nhập doanh nghiệp mỗi quý, chị để riêng tiền tổ anh Sơn và lương Khôi ra ngoài chi phí, và khi nộp tờ khai thuế thu nhập cá nhân quý III hôm 02/11, chị ghi trong email rằng tờ khai chưa kê được sáu thợ vì công ty không có tên, số định danh của ai để kê.
Chỗ tiền mặt thì Nghị định 320/2025, Điều 9 viết khoản chi từng lần từ 5 triệu đồng phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt, câu ấy nói về mua hàng hóa, dịch vụ "và các khoản thanh toán khác". Tại hội nghị đối thoại cuối năm 2025, cơ quan thuế trả lời rằng tiền lương trả từng lần từ 5 triệu mà không chuyển khoản thì không được trừ. Tới hôm tôi viết bài này vẫn chưa có văn bản hướng dẫn riêng cho câu ấy, nên tôi theo cách hiểu an toàn, tính cả tiền công. Còn 84 triệu đưa một cục cho anh Sơn thì hiểu theo cách nào cũng không qua. Chỗ thuế thu nhập cá nhân thì từ 01/7/2026, với người không ký hợp đồng lao động hoặc ký dưới ba tháng, ngưỡng phải khấu trừ 10% là từ 5 triệu một lần, trước đó là 2 triệu. Sáu thợ, mỗi người chừng 14 triệu một tháng, đều trên ngưỡng. Công ty là người trả thu nhập, nên số thuế không khấu trừ là việc của công ty chứ không phải của anh Sơn.
Nếu tôi là người đi kiểm tra, tôi lật bảng lương tìm chữ tiền mặt trước, rồi mới tới những cái tên. Dòng 33 có đủ thứ tôi tìm: một con số tròn, một người ký thay cho sáu người, không danh sách, không hợp đồng. Rồi tôi đặt sổ lương cạnh bảng tính thuế thu nhập cá nhân từng tháng và danh sách đóng bảo hiểm, tới cuối năm thì cạnh bảng kê trong hồ sơ quyết toán thuế thu nhập cá nhân. Ai có tên trên sổ lương mà vắng ở một trong mấy tờ kia thì tôi ghi lại. Dòng 33 vắng ở tất cả, dòng 7 vắng ở danh sách bảo hiểm. Cẩm nang thanh tra thuế còn dặn xem chữ ký trên các bản cam kết, và đối chiếu giấy tờ tùy thân của thợ giữa những công trình chạy cùng lúc, vì có khi cùng một người, cùng một tháng, lại có tên trên bảng lương của hai công ty.
Chuyện tổ anh Sơn có làm thật thì mười bốn biên bản nghiệm thu khách đã ký trả lời rồi. Cái tôi cần biết là công ty trả cho ai, mỗi người bao nhiêu, bằng đường nào, và tờ giấy nào nói điều ấy trước khi tiền đi.
Dòng cuối là khoản anh Đạt thích nhất. Sáng thứ Sáu 02/10, tòa A bàn giao sớm hai tuần, anh nhắn vào nhóm Zalo của xưởng rằng năm anh em tổ hoàn thiện mỗi người được thưởng 6 triệu. Năm người ấy có hợp đồng lao động, tiền thưởng chuyển khoản cùng lương, thuế thu nhập cá nhân chị Quyên đã tính vào. Mọi thứ đúng, trừ một chỗ. Nghị định 320/2025, Điều 10 không cho trừ khoản tiền lương, tiền thưởng mà điều kiện được hưởng và mức được hưởng không ghi cụ thể ở một trong mấy loại giấy: hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, quy chế tài chính, quy chế thưởng của công ty. Hợp đồng của năm người không có chữ thưởng nào, công ty chưa có quy chế thưởng, còn tin nhắn Zalo thì không nằm trong danh sách ấy. 30 triệu không được trừ, mà năm người nhận vẫn chịu thuế thu nhập cá nhân trên khoản đó.
Cũng phải nói cho đủ: không phải khoản nào trên bảng lương cũng cần quy chế. Lương ghi trong hợp đồng lao động là đủ. Quy chế cần cho những khoản hợp đồng không ghi, như thưởng, phụ cấp, tiền làm thêm theo công trình. Và một quy chế viết ra hôm nay thì chỉ dùng được cho những khoản thưởng quyết sau hôm nay.
Câu hỏi về thưởng Tết
Ba dòng dưới chị Quyên đã nói với anh Đạt, mỗi lần một dòng, vào ba tháng khác nhau, và lần nào anh cũng bảo để tính sau. Lần đầu anh nghe cả ba cùng lúc là sáng thứ Năm 12/11, khi chính anh hỏi một chuyện khác.
Chị đặt bảng lương lên bàn, đọc lại từng dòng như tôi vừa đọc, rồi xin anh mấy ngày để tính xem mỗi dòng đã tốn bao nhiêu và từ giờ làm gì. Thứ Hai 16/11 chị mang sang một trang giấy.
Ba dòng lương, mỗi dòng một cái giá
Cả 474 triệu trên trang ấy đã đi khỏi công ty từ trước, và người nhận đã nhận đủ: Khôi đã đóng học phí, sáu thợ đã chia nhau tiền công, năm anh tổ hoàn thiện đã có tiền thưởng. Thứ còn lại để quyết là phần thuế đi theo, và trong 113 triệu ấy không có đồng nào là tiền phạt. Đọc xong anh Đạt hỏi đúng một câu, nếu cứ để vậy thì sao, và chị Quyên lật sang mặt sau, nơi chị đã tính sẵn. Tôi kể việc của từng dòng trước, cách để nguyên sau.
Với dòng 7, Khôi ra khỏi bảng lương từ tháng 11, hợp đồng với Khôi chấm dứt, ghi đúng ngày chấm dứt. 120 triệu đã trả không đưa vào chi phí khi quyết toán, và trong sổ khoản ấy ghi đúng là tiền anh Đạt lấy từ công ty gửi cho con, chứ không phải lương. Tiền người chủ rút ra thì ghi thế nào, chịu thuế gì, tôi để Bài 26. Tiền học của Khôi từ nay anh gửi bằng tiền của mình.
Với dòng 33, từ tháng 11 xưởng làm đúng ba việc chị Quyên đề nghị hồi tháng 7: hợp đồng ký với người được tổ ủy quyền, kèm danh sách sáu người; tiền chuyển vào tài khoản từng người; khấu trừ 10%, hoặc nhận bản cam kết của người nào đủ điều kiện, ký trước ngày trả. Lần này anh Sơn đồng ý, một phần vì anh Đạt nói rõ đây là điều kiện để tổ còn làm tiếp, một phần vì hai thợ trẻ trong tổ đang cần sao kê lương để vay tiền mua xe. Với bốn tháng đã qua thì không làm lại gì cả. Không viết hợp đồng đề ngày tháng 7, không nhờ thợ ký cam kết đề ngày cũ, không chuyển khoản cho thợ rồi xin lại tiền mặt. 324 triệu để ngoài chi phí được trừ. Còn thuế thu nhập cá nhân lẽ ra phải khấu trừ thì chị khai cho đúng, lấy tên và số định danh của sáu thợ từ danh sách ký kèm hợp đồng tháng 11: 24 triệu của quý III khai bổ sung, 8,4 triệu của tháng 10 khai luôn vào tờ khai quý IV đến hạn thứ Hai 01/02/2027. Tiền đã đưa đủ cho thợ nên công ty nộp và chịu khoản này, và 32,4 triệu ấy cũng không được tính vào chi phí. Có đoàn kiểm tra còn có thể coi 324 triệu là tiền thợ nhận sau thuế rồi tính ngược ra thu nhập trước thuế, khi ấy số thuế thành 36 triệu. Tôi tính theo con số thấp hơn.
Tờ khai bổ sung quý III chị nộp thứ Sáu 27/11/2026, kèm 24 triệu, chậm 24 ngày so với hạn thứ Hai 02/11, tiền chậm nộp 172.800 đồng. Luật Quản lý thuế 2025 cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng khi cơ quan thuế đã công bố quyết định kiểm tra thì kỳ thuế nằm trong đợt kiểm tra ấy không khai bổ sung được nữa. Muốn khỏi bị phạt thì phải khai bổ sung và nộp đủ trước khi cơ quan thuế công bố quyết định kiểm tra, hoặc trước khi cơ quan thuế tự phát hiện ra. Ngày 27/11 thì còn trong 5 năm, chưa có quyết định kiểm tra nào, cũng chưa ai hỏi gì, nên công ty còn ở phía an toàn của cả ba mốc. Phần thuế thu nhập doanh nghiệp của ba dòng, chừng 80,6 triệu, thì chị đã để riêng khi tính tạm nộp từng quý, nên tổng bốn quý tạm nộp không hụt dưới 80% số thuế quyết toán.
Với dòng 34, 30 triệu thưởng tòa A để ngoài chi phí, không sửa gì. Việc của dòng này nằm ở phía trước. Chị Quyên soạn quy chế lương thưởng từ tuần này, ghi điều kiện và mức của từng khoản: thưởng Tết cho người làm đủ năm, người làm chưa đủ năm thì tính theo tháng, thưởng công trình khi bàn giao sớm, phụ cấp cho tổ phải đi lắp xa. Quy chế ký ban hành bằng ngày thật, gửi cho người lao động, rồi anh Đạt mới quyết thưởng Tết. 420 triệu là thưởng cho năm 2026, dự chi vào thứ Sáu 29/01/2027, một tuần trước Tết, chuyển khoản cùng lương, trước hạn quyết toán 31/3/2027 nên chị tính vào chi phí năm 2026. Có quy chế đi trước thì khoản ấy được trừ. Không có thì tờ quyết toán năm 2026 mất thêm chừng 71,4 triệu thuế, gần bằng phần thu nhập doanh nghiệp của cả ba dòng kia cộng lại. Quy chế vì thế phải ký xong trước ngày anh Đạt chốt danh sách thưởng.
Mặt sau trang giấy là cách thứ hai: cứ để nguyên tới hết năm. Khôi vẫn nhận lương tháng 11, tháng 12, tổ anh Sơn vẫn nhận tiền mặt 88 triệu rồi 92 triệu, thưởng vẫn không có quy chế. Giả sử năm 2028 công ty bị kiểm tra năm 2026, thứ Ba 12/9/2028 đoàn công bố quyết định, thứ Ba 17/10/2028 công ty nộp theo biên bản. Phần truy thu gồm thuế thu nhập doanh nghiệp của 678 triệu chi phí bị loại (144 triệu lương Khôi, 504 triệu tiền công tổ anh Sơn, 30 triệu thưởng) là 115,26 triệu, và thuế thu nhập cá nhân chưa khấu trừ của tổ anh Sơn là 50,4 triệu, cộng 165,66 triệu. Tiền chậm nộp tính tới ngày nộp chừng 29,6 triệu, với giả sử bốn quý tạm nộp vẫn đủ 80% nên phần thu nhập doanh nghiệp chỉ tính chậm nộp từ sau hạn quyết toán.
Phần phạt thì có hai nhánh. Nhánh thường, đoàn thấy mọi khoản đã ghi đủ trên sổ, xếp vào khai sai, phạt 20% số thuế thiếu, chừng 33,1 triệu, tổng chừng 228 triệu. Nhánh xấu, đoàn coi hợp đồng lao động với Khôi là tờ giấy ghi một việc chưa từng xảy ra, nên phần thuế của lương Khôi tính là trốn thuế. Luật phạt từ 1 đến 3 lần số thuế trốn, tôi tính ở mức thấp nhất là 1 lần, phần còn lại vẫn 20%, tổng chừng 248 triệu. Đặt cạnh cách thứ nhất thì chênh từ chừng 115 tới 135 triệu. Hơn nửa số chênh ấy là tiền phạt và tiền chậm nộp, phần còn lại là thuế của tháng 11, tháng 12, hai tháng lẽ ra đã làm đúng.
Năm phút trước chữ ký cuối bảng lương
Bốn tấm thẻ trước đi theo tiền về, tài khoản nhận tiền, hàng cho đi và khoản mua. Tấm này đặt trước tờ giấy anh/chị ký đều đặn nhất. Không cần đọc cả mấy chục dòng mỗi tháng. Đặt bảng lương cạnh hai tờ kế toán vẫn lập mỗi tháng, danh sách đóng bảo hiểm và bảng tính thuế thu nhập cá nhân, rồi chỉ nhìn những dòng vắng ở một trong hai tờ ấy. Ở xưởng anh Đạt tháng 10, cách ấy chỉ ra dòng 7 và dòng 33, còn dòng 34 thì phải hỏi thêm câu 3.
Ba câu ấy cũng là câu để hỏi lại những phong bì tối thứ Bảy của anh Toàn. Tiền mặt dưới 5 triệu thì vẫn được, nhưng câu 2 thì phong bì không trả lời thay được. Một danh sách ghi tên, số giấy tờ tùy thân, ngày công của từng thợ, có chữ ký nhận tiền, và một tờ hợp đồng thời vụ ký trước buổi làm đầu tiên, là đủ để mười mấy phong bì ấy đứng được trên tờ quyết toán.
Trước khi quyết thưởng Tết năm nay
Quỹ lương dễ bị loại vì đó là khoản chi mà người chủ tự viết giấy cho mình mỗi tháng một lần. Cái tên nào, lời hứa nào, phong bì nào sắp vào bảng lương thì anh/chị viết giấy cho nó ngay tuần này, vì giấy viết sau ngày trả tiền thì không ai dùng được. Hôm đưa trang tính, chị Quyên còn nhắc anh Đạt một việc của cuối tháng 12: buổi kiểm kê ván và phụ kiện, vì sổ đang ghi tồn nhiều hơn số ván chị thấy ở kho mỗi lần ra đếm. Phần chênh ấy sẽ được gọi là gì, Bài 21 nói về nó.