20 giờ 16 phút tối thứ Hai 07/9/2026, điện thoại của chị Diệp sáng lên một dòng: tài khoản của chị vừa nhận 16.200.000 đồng, nội dung "ck nem 1m8 giuong don 0709". Một khách xem livestream của cửa hàng vừa chốt một bộ giường và nệm. Tôi hỏi anh/chị một câu trước khi đọc tiếp. Ngay lúc ấy, có bao nhiêu người, bao nhiêu cái máy đã biết khoản tiền này?
Phần lớn người chủ tôi gặp sẽ đếm ra hai, là mình và người khách. Bài này đếm lại, và đếm kỹ, vì đó là câu tôi hẹn ở cuối Bài 16. Sáu khoản tiền trong bài ấy đều đã về tài khoản công ty, chỉ là bị gọi sai tên. Khoản 16,2 triệu này thì không về đó. Cửa hàng của chị Diệp là giả định, con số là tôi đặt ra, còn cách tính thì theo luật đang áp dụng.
Một trang sao kê không phải của công ty
Chị Diệp có một công ty bán lẻ nệm, chăn ga gối và giường, một cửa hàng mặt phố và một kho nhỏ phía sau, doanh thu năm 2025 trên sổ là 14 tỷ. Cửa hàng lên công ty từ năm 2023, trước đó là hộ kinh doanh. Ở quầy thì mọi thứ đâu ra đấy, khách quét mã của tài khoản công ty, máy tính tiền in hóa đơn ngay khi thanh toán. Sổ sách do anh Lâm làm, anh làm dịch vụ kế toán, làm số theo quý.
Tháng 1/2026, chị Diệp mở thêm đường bán qua fanpage và livestream, tự chạy bằng điện thoại của chị, em Vy bán hàng trực tin nhắn. Fanpage ấy có từ thời còn là hộ kinh doanh, và số tài khoản ghim ở đầu trang là tài khoản riêng của chị. Không ai ngồi lại để đổi nó. Tôi trích năm dòng trong sao kê tháng 9 của tài khoản ấy.
Chị Diệp đọc trang này như đọc cái ví của mình. Tiền vào là tiền bán hàng, tiền ra là học phí của con, là tiền nhập hàng ứng trước cho công ty, cuối năm tính một thể. Chị nói với tôi rằng chị không định giấu ai, "tiền nào cũng là tiền cửa hàng". Tôi tin câu đó. Phần lớn các trường hợp tôi gặp đều bắt đầu như vậy, từ một thói quen của thời hộ kinh doanh chứ không từ một ý định.
Anh Lâm thì chưa từng thấy trang này. Đầu năm anh có gửi chị một danh sách cần điền, trong đó có dòng "mọi tài khoản đang nhận tiền bán hàng". Chị chỉ ghi tài khoản công ty, vì lúc ấy fanpage mới là bán thêm chút đỉnh. Anh không có quyền đòi xem tài khoản riêng của chủ, và cũng không có cách nào tự xem. Chỗ đứng của kế toán là sổ của công ty, mà khoản 16,2 triệu chưa bao giờ đi qua cuốn sổ ấy.
Ba mươi ngày của 16,2 triệu
Bây giờ tôi đi theo đúng một khoản tiền ấy, ngày nào nó đi tới đâu, ai nhìn thấy nó.
Đếm lại câu hỏi đầu bài. Ở ngày 1 có ít nhất sáu bên biết khoản tiền, gồm hai ngân hàng, người khách, chị Diệp, em Vy và cái điện thoại chạy livestream lưu lại cả đoạn chốt đơn. Ở ngày 2 thêm thủ kho, người giao hàng, phần mềm bán hàng và tờ phiếu khách đã ký. Suốt 29 ngày ấy, anh Lâm, người làm sổ, là người duy nhất không hay biết gì.
Chỗ tôi muốn anh/chị để ý là ngày 30. Anh Lâm không nhìn thấy tài khoản của chị Diệp, nhưng anh thấy dấu của nó ở đúng chỗ anh đứng. Công ty mua nệm của xưởng có hóa đơn, tiền trả từ tài khoản công ty, hàng nhập kho đàng hoàng. Phần mềm kế toán ghi hàng ra theo hóa đơn bán, nên đơn nào không có hóa đơn thì hàng của đơn ấy cứ nằm trên sổ, quý này chồng lên quý trước. Kho trên sổ phình ra trong khi kho thật vẫn vậy. Đầu tháng 7, làm số quý II, anh đã hỏi chị một lần, chị bảo hàng về sẵn cho mùa cưới, chưa bán hết. Tới quý III con số lên tiếp, anh không hỏi miệng nữa mà mang sang một bảng so tồn kho ba quý, hỏi "hàng đi đâu mà sổ còn nhiều thế này chị". Đó là câu của người làm nghề, và anh hỏi trước bất kỳ ai khác.
Nếu tôi là người đi kiểm tra và trang sao kê này tới tay tôi, tôi đọc dòng 07/9 trước. Người chuyển là một người lạ, nội dung là một đơn hàng có mã số, và dòng như thế lặp lại đều đặn cả tháng. Rồi tôi lấy 16.200.000 chia cho 1,08, ra tròn 15 triệu. Dòng 08/9 và 18/9 cũng vậy. Tức là cửa hàng đang báo giá đã gồm thuế 8%, khách đã trả tiền thuế trong giá, chỉ là tiền thuế ấy chưa đi tới ngân sách.
Dòng thứ hai tôi đọc là 16/9. Tôi lật sang sổ công ty xem 150 triệu ấy được ghi là gì. Nếu nó là khoản chủ cho công ty mượn thì tôi hỏi tiếp tiền cho mượn từ đâu ra. Rồi tôi đặt hóa đơn mua vào cạnh hóa đơn bán ra và con số tồn kho. Cẩm nang thanh tra thuế có riêng một loại để nhận dạng doanh nghiệp bán thẳng cho người tiêu dùng mà không xuất hóa đơn, và khi sổ nói hàng còn trong kho thì người kiểm tra ra kho mà nhìn, cần thì kiểm kê. Ở cửa hàng chị Diệp, ra kho là thấy.
Còn ngân hàng thì sao. Tôi không nói cơ quan thuế đang đọc từng dòng sao kê của chị Diệp mỗi tối, vì không phải vậy. Luật Quản lý thuế 2025, Điều 40 buộc ngân hàng định kỳ báo số tài khoản theo mã số thuế của người mở, chia sẻ thông tin giao dịch khi cơ quan thuế yêu cầu, và báo những giao dịch bất thường. Nghị định hướng dẫn luật ấy nói rõ hơn, thông tin ấy gồm số lượng, giá trị, nội dung giao dịch, người chuyển, người nhận. Mã số thuế của một cá nhân bây giờ chính là số định danh của người ấy, nên tài khoản riêng của chị Diệp cũng gắn với một mã số thuế như mọi tài khoản khác. Ngân hàng không gửi sao kê của chị cho cơ quan thuế mỗi ngày, nhưng cơ quan thuế hỏi thì ngân hàng phải đưa, đủ từng dòng.
Người khách thì cầm một tờ biên lai ghi tên một người. Phần lớn khách không để ý. Nhưng nghị định về hóa đơn hiện hành có hẳn một điều thưởng cho người tiêu dùng tố giác người bán không lập hóa đơn, và việc tố giác làm được ngay trên ứng dụng thuế của điện thoại. Người khách vì vậy cũng nằm trong danh sách những người đang nhìn.
Ba điều chị Diệp tin
Khi anh Lâm hỏi tới, chị Diệp nói ba câu. Tôi nghe cả ba câu này từ nhiều người chủ khác, nên ghi lại ở đây.
Câu thứ ba là câu đáng nói nhất, vì nó nghe rất giống một cách sửa. Khoản 150 triệu ngày 16/9 chính là một lần chuyển về như thế. Anh Lâm không biết đó là tiền khách trả, nên ghi là chị Diệp cho công ty mượn. Tiền đã về, nhưng doanh thu vẫn chưa về, hóa đơn vẫn chưa có, và trên sổ công ty còn mọc thêm một khoản nợ chủ không có giấy vay. Chuyện công ty vay chủ, chủ nợ công ty là chuyện của Bài 27. Ở đây chỉ cần biết tiền về rồi mà sổ ghi là chị cho mượn thì việc vẫn chưa xong.
Mặt ngược lại cũng phải nói cho công bằng. Không phải đồng nào vào tài khoản riêng của người chủ cũng là doanh thu. Tiền gia đình, tiền riêng của chị vẫn là của chị, chỉ cần tách ra được. Không phải người chủ nào nhận tiền khách vào tài khoản riêng cũng định trốn thuế, như chị Diệp là một ví dụ. Và phần thuế giá trị gia tăng (GTGT) khách đã trả trong giá, nên đưa nó về sổ không làm chị nghèo thêm ở phần ấy.
Chín tháng cộng lại, và cuốn sổ
Tối 06/10, chị Diệp lọc ứng dụng ngân hàng từ đầu năm, anh Lâm khớp từng khoản với danh sách đơn trong phần mềm bán hàng. Họ loại riêng những khoản là tiền nhà, tiền người thân chuyển. Phần còn lại là tiền khách trả cho đơn qua fanpage.
Bình quân mỗi đơn chừng 6,3 triệu. Không đơn nào lớn, và chính vì không đơn nào lớn nên chị Diệp chưa bao giờ thấy cần hỏi ai. Cộng lại thì là một cửa hàng nhỏ thứ hai chạy song song, mà sổ công ty không biết nó tồn tại.
Con số 160,5 triệu là thuế đúng ra phải có, chưa phải tiền mất. Trong đó 98 triệu thuế GTGT là tiền khách đã trả cho chị Diệp, chỉ là nó chưa đi tới ngân sách. Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) năm 2026 thì chưa tới hạn quyết toán. Chỗ đáng lo nằm ở Điều 45 của Luật Quản lý thuế 2025.
Điều 45 chia hai loại sai về doanh thu. Loại thứ nhất là khai sai, khai thiếu, nhưng nghiệp vụ đã được ghi đầy đủ trên sổ kế toán. Loại thứ hai là không ghi vào sổ kế toán các khoản thu, hay bán hàng mà không lập hóa đơn và không khai thuế, và luật gọi loại này là trốn thuế. Mức phạt nằm ở Điều 44: khai sai bị phạt 20% số thuế thiếu, tự khai bổ sung và nộp đủ trước khi bị phát hiện thì không bị phạt; trốn thuế bị phạt từ 1 tới 3 lần số thuế trốn. Hai loại có thể cùng một số tiền, cùng một món hàng. Cái làm chúng khác nhau là khoản tiền ấy có nằm trong sổ của công ty hay không.
Ở Bài 1 tôi có nói ca của anh Quân dù ở nhánh xấu nhất cũng mới là khai sai, vì mọi thứ đã ghi sổ, còn trốn thuế là chuyện khác hẳn, dành cho những việc như bán hàng không xuất hóa đơn. Cửa hàng của chị Diệp đang đứng đúng ở chỗ khác hẳn ấy, dù chị chưa từng nghĩ mình trốn ai.
Ngày 07/10, chị Diệp quyết
Sáng hôm sau anh Lâm gửi chị một trang. Anh đề nghị sửa ngay trong tháng 10, khi tờ khai quý III còn chưa tới hạn, ghi rõ từng việc phải làm, và ghi thêm một dòng để nguyên thì tới lúc có người hỏi sẽ ra sao. Chị đồng ý, và việc sửa gồm năm việc.
Việc thứ nhất làm ngay trong ngày 08/10. Chị đổi số tài khoản ghim trên fanpage, tin nhắn mẫu của em Vy và câu đọc số tài khoản trong mỗi buổi livestream sang tài khoản công ty. Đây là việc rẻ nhất trong năm việc, và là việc chặn được chuyện ở tháng sau.
Việc thứ hai, thứ Năm 22/10, anh Lâm lập 211 hóa đơn cho 211 đơn đã giao, căn cứ phần mềm bán hàng, phiếu giao hàng có chữ ký khách và sao kê. Ngày trên hóa đơn là ngày lập thật, không đề lùi ngày nào. Doanh thu 1.225 triệu vào sổ năm 2026, giá vốn của các đơn đi theo, và kho trên sổ tự xẹp về gần với kho thật. Thuế tính theo ngày giao hàng chứ không theo ngày lập hóa đơn, nên đơn giao tháng 3 vẫn thuộc quý I dù hóa đơn lập tháng 10. Mấy đơn của tuần đầu tháng 10, trước khi đổi số tài khoản, cũng lập hóa đơn trong đợt này và vào tờ khai quý IV như bình thường.
Việc thứ ba là gọi lại tên khoản 150 triệu. Nó không còn là chị Diệp cho công ty mượn, nó là tiền bán hàng khách đã trả. Phần tiền khách trả còn nằm trong tài khoản riêng của chị, trong đó có phần chị đã tiêu, thì anh Lâm ghi là khoản chị đang giữ của công ty. Chị chuyển về trước một khoản đủ để công ty nộp thuế trong tháng 10, phần còn lại chuyển dần. Tiền qua lại giữa người chủ và công ty còn nhiều chuyện để nói, tôi để dành cho Bài 26 và Bài 27.
Việc thứ tư, thứ Sáu 23/10, công ty khai bổ sung tờ khai GTGT quý I và quý II, nộp luôn trong ngày. Quý I thêm 30 triệu, chậm 171 ngày kể từ sau hạn 04/5. Quý II thêm 32 triệu, chậm 83 ngày kể từ sau hạn 31/7. Tiền chậm nộp tính 0,03% mỗi ngày, cộng lại 2.335.800 đồng. Tới lúc khai bổ sung, 211 đơn đã vào sổ và đã có hóa đơn, công ty tự khai và nộp đủ trước khi có ai phát hiện, nên theo Điều 44 không bị phạt khai sai.
Việc thứ năm, thứ Sáu 30/10, tờ khai quý III nộp đúng hạn, đã gồm 36 triệu thuế GTGT của các đơn qua fanpage trong quý. Quý này không chậm ngày nào. Còn thuế TNDN năm 2026 thì tới thứ Tư 31/3/2027 mới hết hạn quyết toán, nên chưa có tờ khai quyết toán nào sai.
Cộng lại, phần mất thêm của lối sửa sớm là chừng 2,3 triệu tiền chậm nộp. Tôi phải nói thêm một khoản tôi chưa tính được. 211 hóa đơn lập muộn so với ngày giao hàng, và hành vi lập hóa đơn không đúng thời điểm có mức phạt riêng, tính theo số hóa đơn. Hơn hai trăm tờ thì khoản ấy có thể không nhỏ. Anh/chị gặp trường hợp này thì hỏi kế toán hay người tư vấn của mình tính cho đúng trường hợp của công ty, đừng để nỗi lo khoản phạt ấy làm mình chần chừ, vì nó tính theo số hóa đơn, để thêm tháng nào là thêm hóa đơn tháng ấy.
Nếu chị Diệp để nguyên thì khác. Giả sử quyết toán năm 2026 nộp như mọi năm, không có 211 đơn, rồi thứ Hai 11/9/2028 đoàn kiểm tra công bố quyết định, và thứ Hai 16/10/2028 công ty nộp theo biên bản. Truy thu 160,5 triệu, giá vốn vẫn được trừ vì hàng mua có hóa đơn. Khoản thu không ghi sổ, không lập hóa đơn, không khai thì rơi vào loại thứ hai của Điều 45. Tôi tính ở mức thấp nhất của khung là phạt 1 lần, bằng 160,5 triệu. Tiền chậm nộp lúc ấy là 34,1 triệu, vì GTGT quý I đã chậm 895 ngày và TNDN chậm 564 ngày.
Tôi đặt thêm một con số ở giữa hai ô cho anh/chị so. Giả sử 211 đơn đã nằm trong sổ công ty, chỉ là tờ khai các quý bị sót, rồi bị kiểm tra ra. Đó là khai sai, phạt 20% trên 160,5 triệu, chừng 32 triệu. Cùng 211 đơn và cùng số thuế, tiền phạt của ô bên phải gấp năm lần con số ấy.
Ô bên phải là nhánh xấu, và tôi đã tính nó ở mức nhẹ nhất của khung phạt, chưa kể tiền phạt về hóa đơn nếu có. Tôi không đưa nó ra để anh/chị sợ. Tôi đưa ra vì người chủ hay nghĩ cái giá của tiền vào tài khoản riêng là "bị truy thu chỗ thuế ấy thôi", trong khi chỗ thuế ấy đằng nào cũng phải nộp, còn phần đắt là phần đi kèm khi khoản thu nằm ngoài sổ.
Lối sửa sớm cũng có hạn. Luật Quản lý thuế 2025, Điều 12 cho khai bổ sung trong 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai, nhưng khi cơ quan thuế đã công bố quyết định kiểm tra thì kỳ thuế nằm trong đợt kiểm tra ấy không khai bổ sung được nữa. Còn muốn khỏi bị phạt thì theo Điều 44 phải khai bổ sung và nộp đủ trước khi cơ quan thuế phát hiện ra chỗ sai. Với tiền nằm ngoài sổ thì còn một điều nữa, là trước hết phải đưa được nó vào sổ, có hóa đơn, rồi mới khai bổ sung được.
Tấm thẻ người chủ phải tự cầm
Tấm thẻ của Bài 16 người chủ ngồi dùng cùng kế toán. Tấm thẻ này thì không. Kế toán không thấy tài khoản riêng của anh/chị, không thấy fanpage anh/chị tự chạy, không biết anh/chị vừa đọc số tài khoản nào cho khách trong buổi livestream tối qua. Nên chỉ người chủ cầm được nó.
Thử lấy cửa hàng chị Diệp quý III đi qua tấm thẻ. Dòng "nhìn vào" đã bắt được fanpage, vì số tài khoản ghim ở đó mang tên chị. Câu 2 bắt được 74 đơn của quý III đang nằm trong tài khoản riêng. Tới câu 3 thì phần mềm bán hàng có 74 đơn fanpage trong quý mà máy tính tiền không in tờ nào. Câu 4 là câu anh Lâm đã hỏi từ tháng 7, và chị trả lời cho qua. Nếu chị dùng tấm thẻ từ ngày đầu tháng 2, chuyện chỉ còn là một tháng tiền và một tờ khai chưa tới hạn.
Câu 4 cũng là chỗ để anh/chị nhìn lại kế toán của mình cho công bằng. Kế toán không thấy tiền ngoài sổ, nhưng kế toán có nghề sẽ thấy cái bóng của nó trên con số tồn kho. Nếu kế toán đã hỏi anh/chị câu ấy mà anh/chị gạt đi như chị Diệp hồi tháng 7, thì tuần này gọi lại cho kế toán và trả lời cho đủ.
Trước cuối tháng này
Tiền bán hàng về tài khoản riêng thì ai cũng có thể nhìn thấy, trừ kế toán, nên người duy nhất đưa được nó về sổ là anh/chị, và đưa về trước khi có người hỏi thì cái giá chỉ là tiền chậm nộp. Khi chị Diệp đổi số tài khoản trên fanpage, chị cũng dặn em Vy từ nay mỗi đơn livestream được tặng kèm một đôi gối, cho đơn chốt nhanh hơn. Bài 18 nói về những thứ công ty cho đi như thế, gồm hàng khuyến mại, quà biếu, chiết khấu và hàng mẫu, và món nào đang để lại hóa đơn, để lại thuế.