Cuối năm 2025, một công ty vốn nước ngoài ở khu công nghiệp vẫn đang dựng nhà xưởng. Chưa có đồng doanh thu nào. Khoản vay bằng USD của công ty mẹ được đánh giá lại theo tỷ giá cuối năm và sổ sách hiện ra một khoản lãi tỷ giá vài trăm triệu. Kế toán quen tay mở bảng theo dõi "treo chờ phân bổ" như các năm trước, rồi khựng lại: Nghị định mới còn cho làm vậy không, và khoản lãi này có làm đồng hồ ưu đãi thuế chạy sớm không?
Bài này đi qua bốn việc: khoản "treo" cũ thực chất nằm ở đâu, quy định từ kỳ tính thuế 2025 xử lý ra sao, khoản lãi tỷ giá có ảnh hưởng tới ưu đãi của dự án mới không, và kế toán nên chuẩn bị gì cho quyết toán. Căn cứ là Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15, Nghị định 320/2025/NĐ-CP và một trả lời của cơ quan thuế cho doanh nghiệp đang đầu tư nhà máy.
SÁU CÂU TRẢ LỜI NHANH
PHẦN 1 · BẢN CHẤT
Khoản treo cũ chỉ sống trên tờ khai thuế
Nhiều kế toán nghĩ chênh lệch tỷ giá giai đoạn xây dựng bị "treo" trên sổ kế toán. Thực ra không phải vậy. Từ khi áp dụng chế độ kế toán theo Thông tư 200/2014/TT-BTC, doanh nghiệp thông thường đã phải ghi ngay chênh lệch tỷ giá giai đoạn trước hoạt động vào doanh thu hoạt động tài chính nếu lãi, chi phí tài chính nếu lỗ. Chỉ doanh nghiệp 100% vốn nhà nước làm nhiệm vụ an ninh, quốc phòng, ổn định kinh tế vĩ mô mới được giữ lũy kế trên tài khoản 413.
Phần treo nằm ở luật thuế. Khoản 2.22 Điều 6 Thông tư 78/2014/TT-BTC, sau được Thông tư 96/2015/TT-BTC viết lại, cho doanh nghiệp mới thành lập, chưa hoạt động theo dõi riêng chênh lệch tỷ giá khi thanh toán và khi đánh giá lại nợ phải trả gốc ngoại tệ cuối năm. Khi tài sản đưa vào sử dụng, số chênh lệch sau bù trừ được phân bổ vào thu nhập hoặc chi phí tính thuế trong thời gian không quá 5 năm.
Hệ quả là một khoản chênh lệch tạm thời giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế, kéo dài nhiều năm. Kế toán phải giữ một bảng theo dõi ngoài sổ, mỗi năm điều chỉnh tăng, giảm trên tờ khai quyết toán. Doanh nghiệp đổi người làm kế toán vài lần là bảng này dễ thất lạc.
PHẦN 2 · QUY ĐỊNH TỪ KỲ 2025
Nghị định 320 không giữ lại cơ chế phân bổ
Nghị định 320/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày ký 15/12/2025 và áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2025, thay Nghị định 218/2013/NĐ-CP. Về chênh lệch tỷ giá, điểm h khoản 3 Điều 3 xếp khoản này vào nhóm thu nhập khác và chia theo mối liên hệ với hoạt động chính. Chênh lệch phát sinh trong kỳ và chênh lệch do đánh giá lại nợ phải trả cuối kỳ, nếu gắn trực tiếp với doanh thu, chi phí của hoạt động sản xuất kinh doanh chính thì tính vào thu nhập, chi phí của hoạt động đó. Nếu không gắn trực tiếp thì lãi tính vào thu nhập khác, lỗ tính vào chi phí tài chính.
Điểm a khoản 16 Điều 10 nói rõ chênh lệch tỷ giá trong giai đoạn sản xuất kinh doanh, kể cả khi doanh nghiệp đang hoạt động đầu tư xây dựng tài sản cố định, được hạch toán vào doanh thu hoạt động tài chính hoặc chi phí tài chính trong kỳ tính thuế. Nghị định không còn câu riêng cho doanh nghiệp mới thành lập, chưa hoạt động. Thông tư 20/2026/TT-BTC hướng dẫn Nghị định này cũng đã thay Thông tư 78/2014/TT-BTC và Thông tư 96/2015/TT-BTC, nên chỗ dựa của cơ chế phân bổ 5 năm không còn.
Đánh giá lại số dư cuối năm của tiền mặt, tiền gửi, tiền đang chuyển và nợ phải thu gốc ngoại tệ vẫn đứng ngoài: điểm h3 loại lãi khỏi thu nhập, còn khoản 16 Điều 10 loại lỗ khỏi chi phí được trừ. Kế toán cần tách khoản đánh giá lại theo từng loại khoản mục trước khi lên tờ khai. Bạn có thể xem lại khung chung của luật mới trong bài Luật Thuế TNDN 2025: kế toán cần nắm rõ những gì.
| Khoản chênh lệch tỷ giá giai đoạn xây dựng | Đến kỳ 2024 | Từ kỳ 2025 |
|---|---|---|
| Lãi khi thanh toán, đánh giá lại nợ phải trả | Phân bổ ≤ 5 năm | Thu nhập khác |
| Lỗ khi thanh toán, đánh giá lại nợ phải trả | Phân bổ ≤ 5 năm | Chi phí tài chính |
| Lãi đánh giá lại tiền, nợ phải thu cuối năm | Không tính | Không tính |
| Lỗ đánh giá lại tiền, nợ phải thu cuối năm | Không được trừ | Không được trừ |
PHẦN 3 · ƯU ĐÃI DỰ ÁN MỚI
Lãi tỷ giá có làm đồng hồ ưu đãi chạy sớm?
Đây là câu hỏi làm nhiều doanh nghiệp FDI lo nhất. Khoản 7 Điều 19 Nghị định 320/2025/NĐ-CP tính thời gian hưởng thuế suất ưu đãi từ năm đầu tiên dự án đầu tư mới có doanh thu. Khoản 4 Điều 20 tính thời gian miễn, giảm từ năm đầu tiên có thu nhập chịu thuế từ dự án; ba năm đầu chưa có thu nhập chịu thuế thì tính từ năm thứ tư kể từ năm có doanh thu.
Theo nhận định của tác giả, lãi tỷ giá trong giai đoạn xây dựng không phải doanh thu của dự án, cũng không phải thu nhập chịu thuế từ dự án. Nghị định đã xếp nó vào thu nhập khác, tức đứng ngoài hoạt động được ưu đãi. Vì vậy khoản lãi này không nên được dùng làm mốc khởi động thời gian ưu đãi. Mặt trái của cách hiểu này là khoản lãi đó cũng không được miễn, giảm, và phải tính thuế theo thuế suất phổ thông ngay trong năm phát sinh.
Thuế tỉnh Lào Cai đã trả lời theo hướng tương tự tại Công văn 1121/LCA-QLDN2 ngày 28/5/2026 cho một công ty điện sinh khối đang đầu tư nhà máy. Cơ quan thuế cho phép doanh nghiệp chọn áp dụng Nghị định 320 về doanh thu, chi phí, ưu đãi từ kỳ tính thuế 2025, yêu cầu hạch toán riêng thu nhập được ưu đãi và không được ưu đãi, và nêu rõ thu nhập khác phát sinh trong giai đoạn đầu tư không liên quan hoạt động được ưu đãi thì không hưởng miễn, giảm. Đây là trả lời cho một doanh nghiệp cụ thể, nhưng cho thấy cách cơ quan thuế đang đọc quy định.
PHẦN 4 · VÍ DỤ
Một nhà máy chưa chạy và ba mốc cần nhớ
Công ty B thành lập năm 2025, vay USD của công ty mẹ để xây nhà máy, năm tài chính trùng năm dương lịch. Ngày 31/12/2025, công ty đánh giá lại khoản vay. USD giảm giá so với lúc nhận tiền nên phát sinh lãi tỷ giá. Trên sổ, khoản lãi vào doanh thu hoạt động tài chính. Trên tờ khai quyết toán năm 2025, khoản này là thu nhập khác chịu thuế, không còn bước treo chờ phân bổ.
Công ty nộp hồ sơ quyết toán năm 2025 chậm nhất ngày 31/3/2026, kèm phụ lục ưu đãi nếu đã đủ điều kiện. Năm 2027 nhà máy có doanh thu bán hàng đầu tiên. Đó mới là năm bắt đầu tính thời gian hưởng thuế suất ưu đãi của dự án. Khoản lãi tỷ giá năm 2025 không kéo mốc này về sớm hơn.
PHẦN 5 · VIỆC CỦA KẾ TOÁN
Tách khoản, giữ số dư cũ và hỏi bằng văn bản
Việc đầu tiên là lập bảng chênh lệch tỷ giá theo từng nguồn: thanh toán, đánh giá lại nợ phải trả, đánh giá lại tiền và nợ phải thu. Mỗi dòng ghi rõ khoản đó gắn với hoạt động chính hay không. Từ bảng này bạn biết dòng nào vào thu nhập khác, dòng nào vào chi phí tài chính, dòng nào loại khỏi tờ khai. Nếu dự án đang hưởng ưu đãi, tách thêm cột thu nhập được ưu đãi và không được ưu đãi.
Việc thứ hai là số dư chênh lệch tỷ giá đã treo theo quy định cũ đến hết kỳ 2024 mà chưa phân bổ xong. Nghị định 320 không có điều khoản chuyển tiếp riêng cho số dư này. Theo nhận định của tác giả, bạn không nên tự xóa bảng theo dõi cũ. Hãy giữ nguyên bảng, ghi rõ số đã phân bổ từng năm, và gửi công văn hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp trước khi quyết toán, vì cách xử lý ảnh hưởng tới thu nhập chịu thuế của nhiều năm.
Hồ sơ nên lưu cùng tờ khai gồm hợp đồng vay ngoại tệ, sao kê ngân hàng có tỷ giá từng lần thanh toán, bảng đánh giá lại cuối năm có tỷ giá áp dụng, biên bản bàn giao đưa tài sản vào sử dụng, chứng từ doanh thu đầu tiên của dự án, và công văn trả lời của cơ quan thuế nếu có. Khi bị kiểm tra, mốc ưu đãi được chứng minh bằng chính các chứng từ này.
Bài viết dựa trên Luật Thuế TNDN số 67/2025/QH15, Nghị định 320/2025/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 141/2026/NĐ-CP, còn hiệu lực đến ngày 22/11/2026. Quy định mới thay cho khoản 2.22 Điều 6 Thông tư 78/2014/TT-BTC và hướng dẫn tương ứng tại Thông tư 96/2015/TT-BTC. Điểm còn phải theo dõi là cách xử lý số dư chuyển tiếp và dự thảo sửa đổi Nghị định 320 mà Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về thời điểm tính ưu đãi của dự án mới. Đây là quan điểm của tác giả, bạn nên đối chiếu thêm ý kiến chuyên gia và văn bản gốc trước khi áp dụng.
Nguồn tham khảo: Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Nghị định 320/2025/NĐ-CP ngày 15/12/2025; Thuế & Hải quan, Tạp chí Kinh tế Tài chính – Bộ Tài chính, Công văn 1121/LCA-QLDN2 của Thuế tỉnh Lào Cai, ngày 02/06/2026.