Cuối tháng 12, phòng kế toán thường có một cuộc trao đổi quen thuộc. Bảng tuổi nợ in ra, vài khách hàng đã treo công nợ cả năm, giám đốc hỏi có trích dự phòng được không, trích bao nhiêu, và năm sau cơ quan thuế có loại khoản này ra khỏi chi phí không. Sai một mốc ngày hoặc thiếu một tờ đối chiếu là khoản dự phòng mất tư cách chi phí được trừ.
Bài này đi qua năm việc: năm 2026 đứng trên văn bản nào, bản chất của khoản dự phòng dưới góc nhìn thuế, cách đếm tuổi nợ, cách tính mức trích có bù trừ công nợ, và bộ hồ sơ nên giữ cho tới khi xóa nợ. Căn cứ chính là Thông tư 48/2019/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC), Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026 và Thông tư 99/2025/TT-BTC về chế độ kế toán doanh nghiệp.
SÁU CÂU TRẢ LỜI NHANH
PHẦN 1 · KHUNG VĂN BẢN
Năm 2026 vẫn dùng Thông tư 48, nhưng có hạn chót
Từ năm tài chính 2026, doanh nghiệp đang theo chế độ kế toán cũ chuyển sang Thông tư 99/2025/TT-BTC. Khoản dự phòng phải thu khó đòi được phản ánh trên tài khoản 2293, nằm trong nhóm tài khoản 229 dự phòng tổn thất tài sản. Còn khoản trích có được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp hay không thì vẫn đi qua Thông tư 48/2019/TT-BTC, văn bản tự nhận là cơ sở xác định chi phí được trừ.
Khi Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 67/2025/QH15 và Nghị định 320/2025/NĐ-CP ra đời, nhiều người lo Thông tư 48 hết chỗ đứng. Bộ Tài chính đã trả lời bằng Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/7/2026: Thông tư 48 (kèm Thông tư 24/2022/TT-BTC) tiếp tục có hiệu lực, áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2025, cho tới khi có văn bản thay thế hoặc bãi bỏ nhưng không quá ngày 31/12/2026.
Theo nhận định của tác giả, chi tiết "không quá 31/12/2026" đáng để kế toán đánh dấu. Khoản 2 Điều 3 Thông tư 48 đặt thời điểm trích lập và hoàn nhập dự phòng là thời điểm lập báo cáo tài chính năm. Báo cáo năm 2026 thường được lập trong quý I/2027, tức là sau mốc hạn chót. Đến ngày viết bài, tác giả chưa thấy văn bản thay thế được ban hành, nên cách làm hợp lý là tính theo Thông tư 48 cho kỳ 2026 và theo dõi sát văn bản mới trước khi khóa sổ.
PHẦN 2 · BẢN CHẤT
Dự phòng là một ước tính, thuế chỉ nhận ước tính có bằng chứng
Về kế toán, dự phòng là cách phản ánh trung thực giá trị khoản phải thu có thể thu về. Người lập báo cáo được dùng xét đoán nghề nghiệp để ước tính tổn thất. Về thuế, câu chuyện hẹp hơn. Cơ quan thuế đối chiếu khoản trích với một khung cứng: đối tượng nào được trích, quá hạn bao lâu, tỷ lệ bao nhiêu, giấy tờ nào chứng minh.
Một khoản dự phòng có thể đúng trên báo cáo tài chính mà vẫn bị loại khi quyết toán thuế. Bạn trích 50% cho khách hàng mới quá hạn bốn tháng vì biết họ đang khó khăn. Báo cáo tài chính có thể chấp nhận, nhưng với khách thông thường Thông tư 48 chỉ cho trích khi nợ quá hạn từ sáu tháng, nên khoản đó phải loại ra khi tính thu nhập chịu thuế.
Mỗi tờ đối chiếu, mỗi thư đòi nợ là bằng chứng doanh nghiệp đã đòi mà chưa thu được. Thiếu nó, khoản trích chỉ là con số bạn tự đặt ra.
PHẦN 3 · TUỔI NỢ
Đếm tuổi nợ từ hạn gốc, không từ phụ lục gia hạn
Khoản 1 Điều 6 Thông tư 48 đòi hai điều kiện nền. Thứ nhất, khoản nợ phải có chứng từ gốc như hợp đồng, khế ước vay hoặc cam kết nợ. Thứ hai, phải có đủ căn cứ xác định là khó đòi: nợ đã quá hạn từ sáu tháng trở lên tính theo thời hạn trả nợ ban đầu, doanh nghiệp đã gửi đối chiếu hoặc đôn đốc mà vẫn chưa thu được. Văn bản ghi rõ không tính phần thời gian các bên gia hạn cho nhau.
Chỗ hay vướng là phụ lục gia hạn ký trước ngày đến hạn. Đã có doanh nghiệp gửi đúng câu hỏi này lên mục Hỏi đáp chính sách tài chính của Bộ Tài chính, với một khoản cho vay được gia hạn khi chưa tới ngày đáo hạn. Theo nhận định của tác giả, câu chữ của Thông tư 48 không phân biệt gia hạn trước hay sau ngày đến hạn, nên cách đọc an toàn khi quyết toán là vẫn đếm từ hạn gốc. Nếu doanh nghiệp muốn đếm theo hạn mới, bạn nên có văn bản trả lời riêng của cơ quan thuế quản lý trước khi làm.
Với nợ chưa đến hạn, điểm c khoản 2 Điều 6 cho doanh nghiệp tự dự kiến mức tổn thất, không vượt số nợ đang ghi sổ, khi có bằng chứng như khách nợ phá sản, đang làm thủ tục giải thể, bỏ trốn, bị truy tố hay đã chết. Hồ sơ phải chứng minh được sự kiện đó.
PHẦN 4 · MỨC TRÍCH
Tính mức trích theo nấc quá hạn và số nợ sau bù trừ
Điểm a và điểm b khoản 2 Điều 6 Thông tư 48 chia mức trích theo thời gian quá hạn. Nhóm viễn thông và bán lẻ trả chậm, trả góp cho cá nhân có thang ngắn hơn.
| Mức trích | Doanh nghiệp thông thường | Viễn thông, bán lẻ trả chậm cho cá nhân |
|---|---|---|
| 30% | Quá hạn từ 6 tháng đến dưới 1 năm | Quá hạn từ 3 tháng đến dưới 6 tháng |
| 50% | Quá hạn từ 1 năm đến dưới 2 năm | Quá hạn từ 6 tháng đến dưới 9 tháng |
| 70% | Quá hạn từ 2 năm đến dưới 3 năm | Quá hạn từ 9 tháng đến dưới 12 tháng |
| 100% | Quá hạn từ 3 năm trở lên | Quá hạn từ 12 tháng trở lên |
Một ví dụ tự dựng. Công ty An Phát bán hàng cho khách B, công nợ 200 triệu đồng, hạn thanh toán gốc ngày 15/04/2026. Hai bên từng ký phụ lục lùi hạn tới 30/09/2026 nhưng B vẫn chưa trả, trong khi An Phát nợ lại B 40 triệu đồng tiền thuê kho. Tại ngày khóa sổ 31/12/2026, đếm từ hạn gốc thì khoản nợ đã quá hạn hơn tám tháng, rơi vào nấc 30%.
Điểm g khoản 3 Điều 6 yêu cầu căn cứ biên bản đối chiếu để trích trên số còn phải thu sau khi bù trừ khoản phải trả cho chính khách đó. Số tính dự phòng là 200 trừ 40, còn 160 triệu đồng, nhân 30% ra 48 triệu đồng. Nếu bạn trích thẳng trên 200 triệu, phần 12 triệu đồng chênh lệch sẽ bị loại khi quyết toán. Năm sau, mức phải trích cao hơn số dư thì trích thêm, thấp hơn thì hoàn nhập ghi giảm chi phí.
PHẦN 5 · HỒ SƠ VÀ XÓA NỢ
Bộ hồ sơ nên giữ từ lúc trích tới lúc xóa nợ
Việc đầu tiên bạn nên làm là chốt danh sách khách hàng quá hạn theo hạn gốc ngay trong tháng 12, rồi gửi thư đối chiếu cho từng khách. Khách không ký xác nhận thì giữ văn bản đề nghị đối chiếu hoặc văn bản đòi nợ đã gửi, kèm bằng chứng gửi qua bưu điện hoặc đơn vị chuyển phát. Bên cạnh đó là hợp đồng, phụ lục, hóa đơn, bảng tuổi nợ và một bảng kê chi tiết dự phòng lập riêng cho từng khoản, vì Thông tư 48 yêu cầu trích riêng từng khoản rồi tổng hợp vào bảng kê. Nếu bạn đang soát cả hồ sơ quyết toán, bài 5 lỗi thường gặp khi quyết toán thuế TNDN năm 2026 có thể dùng làm danh mục đối chiếu.
Khi khoản nợ chuyển sang không còn khả năng thu hồi, khoản 4 Điều 6 cho dùng số dự phòng đã trích để bù tổn thất, phần thiếu mới hạch toán vào chi phí. Nhóm này gồm khách nợ đã phá sản, giải thể, khách nợ là cá nhân đã chết hoặc mất tích, và khoản đã trích đủ 100% mà sau ba năm vẫn chưa thu được, riêng nhóm viễn thông, bán lẻ cho cá nhân là một năm. Quyết định xóa nợ nên kèm biên bản của hội đồng xử lý nợ do doanh nghiệp lập. Nợ đã xóa vẫn được theo dõi trong hệ thống quản trị và thuyết minh trên báo cáo tài chính ít nhất mười năm, thu lại được thì ghi vào thu nhập khác.
Bài dựa trên Thông tư 48/2019/TT-BTC sửa đổi bởi Thông tư 24/2022/TT-BTC, được Quyết định 1760/QĐ-BTC công bố tiếp tục áp dụng từ kỳ tính thuế 2025 tới khi có văn bản thay thế nhưng không quá 31/12/2026, đọc cùng Thông tư 99/2025/TT-BTC thay cho Thông tư 200/2014/TT-BTC từ ngày 01/01/2026. Điểm còn phải theo dõi là thông tư mới thay Thông tư 48 và văn bản áp dụng cho báo cáo năm 2026 lập sau mốc 31/12/2026. Đây là quan điểm của tác giả, bạn nên đối chiếu thêm ý kiến chuyên gia và văn bản gốc trước khi áp dụng.
Nguồn tham khảo: Cổng thông tin điện tử Bộ Tài chính, mục Hỏi đáp chính sách tài chính; Thông tư 48/2019/TT-BTC ngày 08/08/2019, Thông tư 24/2022/TT-BTC ngày 07/04/2022, Quyết định 1760/QĐ-BTC ngày 01/07/2026 của Bộ Tài chính.